थोडक्यात उत्तर
सिमेंटची गुणवत्ता साइटवर तुम्ही कशी तपासू शकता? साइटवर सिमेंटची गुणवत्ता सिद्ध करता येत नाही. बॅग तपासा: स्टँडर्ड मार्क, परवाना क्रमांक, पॅकिंगची तारीख आणि बॅगेची स्थिती. परवाना क्रमांक BIS Care अॅपमध्ये तपासता येतो. कठीण गुठळ्या हा ओलाव्याचा इशारा असतो. गुणवत्तेसाठी भारतीय मानक पद्धतीनुसार प्रयोगशाळेत चाचणी लागते, आणि ती तुमचा इंजिनिअर करवून घेऊ शकतो.
या पानावर (9)
सिमेंट बॅगांमध्ये विकले जाते, आणि मिश्रणात सिमेंट जाण्यापूर्वी बहुतेक घरमालकांना फक्त बॅगच दिसते. ते सिमेंट चाचणी करून पाहावे असे वाटणे स्वाभाविक आहे. हे मार्गदर्शन सांगते की साइटवरील तपासणीतून काय दिसू शकते, बॅगेवर काय असावे, परवाना क्रमांक कसा वापरायचा, आणि खरी गुणवत्ता चाचणी प्रयोगशाळेत का होते. यात कोणत्याही ब्रँडचा उल्लेख नाही आणि ताकदीचे आकडे दिलेले नाहीत.
साइटवरील तपासणीतून तुम्हाला काय कळू शकते?
फारच थोडे. साइटवरील तपासणी काही इशारे दाखवू शकते: ओलावा, कठीण गुठळ्या, फाटलेल्या किंवा जुन्या बॅगा. सिमेंटचा ग्रेड, बारीकपणा (fineness), सुदृढता (soundness) किंवा सेटिंग वेळ (setting time) हे त्यातून दिसत नाही. यासाठी सिमेंटसाठीच्या भारतीय पद्धतींनुसार (IS 4031, अनेक भागांमध्ये) प्रयोगशाळेतील चाचणी लागते. बारीकपणा, सुदृढता आणि सेटिंग वेळेच्या प्रमाणित पद्धती सर्व प्रयोगशाळेतील प्रक्रिया आहेत, ज्यात चाळणी, ओलसर कॅबिनेट आणि विशेष उपकरणे वापरली जातात. त्यापैकी एकही साइटवरील तपासणी नाही.
म्हणून साइटवरील तपासणी ही गाळणी आहे, चाचणी नाही. कधी थांबून विचारायचे हे ती सांगते. सिमेंट चांगले आहे, हे ती सांगत नाही.
बॅगेवर काय दिसायला हवे?
IS 269:2015 (ऑर्डिनरी पोर्टलँड सिमेंटचे मानक) साठीच्या BIS मार्गदर्शनात असे म्हटले आहे की प्रत्येक बॅगेवर किंवा पॅकेजवर ISI मार्क आणि खालील तपशील काळ्या रंगात लावलेच पाहिजेत (मूळ इंग्रजी: “The ISI Mark and the following details shall be applied on each bag or package in BLACK COLOUR”, clause 5.1). मार्गदर्शनात दिलेल्या तपशिलांपैकी काही खाली दिले आहेत. मार्गदर्शनात सिमेंटचे नाव आणि पदनाम, उत्पादकाचा पत्ता, आणि जोडलेला कोणताही परफॉर्मन्स इम्प्रूव्हर (performance improver) हेही दिले आहे, म्हणून संपूर्ण यादी तुमच्या बॅगेशी तपासा.
| बॅगेवर | काय पाहावे |
|---|---|
| उत्पादकाचे नाव आणि ट्रेड मार्क | शोधता येईल आणि संपर्क करता येईल असे नाव |
| निव्वळ वजन (net quantity) | किलोग्रॅममधील वजन |
| हुक वापरू नका (“Use no Hooks”) | हे शब्द बॅगेवर छापलेले असतात |
| बॅच किंवा कंट्रोल युनिट क्रमांक | पॅकिंगचा आठवडा, महिना आणि वर्ष |
| बेस्ट-बिफोर तारीख | पॅकिंगच्या तारखेपासून 3 महिने किंवा 12 आठवडे |
| चाचणीची सूचना (test note) | अशी सूचना, जसे “Cement to be tested before use if more than 3 months old from date of packing” (शब्दरचना उत्पादकानुसार बदलते). |
| परवाना क्रमांक | परवानाधारकाचा CM/L क्रमांक |
हे BIS च्या 2016 मार्गदर्शनात IS 269:2015 साठी दिलेले खुणांचे तपशील आहेत. या मार्गदर्शकासाठी मानकाचा संपूर्ण मजकूर वाचलेला नाही, म्हणून तुम्ही खरेदी करत असलेल्या बॅगेवरील प्रत्येक तपशील डीलरला दाखवायला सांगा.
परवाना क्रमांक तुम्हाला काय सांगतो?
स्टँडर्ड मार्क (Standard Mark) दाखवतो की उत्पादन BIS परवाना योजनेअंतर्गत आहे. BIS च्या Standard Mark पानावर म्हटले आहे की परवाना क्रमांक उत्पादनावर BIS Standard Mark सह, शक्यतो त्याच्या खाली, “CM/L-XXXXXXXXXX” असा योग्य रीतीने दाखवावा (मूळ इंग्रजी: “suitably on the product along with the BIS Standard Mark preferably below the Standard Mark as ‘CM/L-XXXXXXXXXX’.”).
BIS Care अॅपविषयी BIS च्या स्वतःच्या ब्लॉगमध्ये म्हटले आहे की परवाना क्रमांक टाकून “Go.” दाबून तुम्ही CM/L क्रमांकाच्या आधारे परवानाधारकाचे तपशील मिळवू शकता (मूळ इंग्रजी: “Fetch details of licensee based on CM/L No.” आणि “Go.”). यावरून परवाना कोणाकडे आहे हे कळते. त्यावरून तुमच्या हातातील बॅगेची चाचणी होत नाही. बॅगेवरील परवाना क्रमांक अॅपशी तपासा, आणि पॅकिंगची तारीख व बॅच क्रमांक तुमच्या नोंदींमध्ये ठेवा.
हाताने तुम्ही काय तपासू शकता?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे. यातील कोणतीही तपासणी प्रमाणित चाचणी नाही.
- बॅगेची स्थिती. फाटलेल्या, ओल्या किंवा ओलसर बॅगा, किंवा उघड्या जमिनीवर ठेवलेल्या बॅगा आहेत का ते पाहा.
- पॅकिंगची तारीख. बॅगेवरील स्वतःची चाचणीची सूचना, सिमेंट पॅकिंगच्या तारखेपासून 3 महिन्यांपेक्षा जुने असल्यास वापरण्यापूर्वी चाचणी करून घ्या, असे मागते. 3 महिन्यांची मुदत पॅकिंगच्या तारखेपासून सुरू होते, तुम्ही सिमेंट विकत घेतल्याच्या दिवसापासून नाही.
- कठीण गुठळ्या. बॅग एका सपाट पृष्ठभागावर उघडा. कठीण गुठळ्या सहसा सिमेंटने ओलावा शोषल्याचे सूचित करतात. सहज फुटणाऱ्या मऊ गुठळ्या कमी इशारा देतात. हाताच्या तपासणीत सिमेंटचा ग्रेड, बारीकपणा किंवा ताकद दिसत नाही.
- साठवणूक. बॅगा कशा साठवल्या होत्या ते विचारा. सिमेंट कोरडे आणि झाकलेले असावे, जमिनीवर नाही.
ऑनलाइन फिरणाऱ्या काही घरगुती चाचण्या, जसे फ्लोट टेस्ट (float test) आणि तापमान टेस्ट, प्रमाणित चाचण्या नाहीत. त्यांचा अर्थ काय, याबाबत स्रोत एकमत नाहीत, म्हणून त्यावर अवलंबून राहू नका.
प्रयोगशाळेतील चाचणी कधी लागते?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे. सिमेंट कामासाठी महत्त्वाचे असेल तेव्हा, बॅग बॅगेवरील चाचणी सूचनेने ठरवलेल्या वेळेपेक्षा जुनी असेल तेव्हा, किंवा बॅगा ओलसर दिसत असतील तेव्हा, तुमच्या इंजिनिअरला बॅचवर प्रयोगशाळा चाचणीची व्यवस्था करायला सांगा. बारीकपणा, सुदृढता आणि सेटिंग वेळेच्या प्रयोगशाळा चाचण्या म्हणजे IS 4031 मधील पद्धती. डीलर किंवा पुरवठादार अनेकदा बॅचसाठी उत्पादकाचे चाचणी प्रमाणपत्र (manufacturer’s test certificate) देऊ शकतो, जे तुम्ही लेखी मागू शकता.
कोणत्या चुका तुम्ही टाळाव्यात?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- नवीन बॅगेवरील ISI किंवा स्टँडर्ड मार्कवर विश्वास ठेवणे, त्यातील सिमेंट चांगले आहे याचा पुरावा म्हणून.
- कठीण गुठळ्या असलेल्या बॅगा स्ट्रक्चरल कामात वापरणे.
- बॅगा जमिनीवर किंवा ओल्या भिंतीला टेकवून साठवणे.
- फ्लोट टेस्ट किंवा तापमान टेस्टवर अवलंबून राहणे, पास किंवा नापास ठरवण्यासाठी.
- 3 महिन्यांपेक्षा जुन्या बॅगा चाचणीशिवाय वापरणे, जेव्हा बॅगेवरील स्वतःची सूचना त्यासाठी चाचणी करून घ्या, असे मागते.
- परवाना क्रमांक कोणत्याही वेबसाईटवर टाइप करणे. BIS Care अॅप किंवा BIS ची वेबसाइट वापरा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तुम्ही घरी सिमेंटची चाचणी करू शकता का?
बॅगेची स्थिती आणि कठीण गुठळ्या यासारखी ढोबळ तपासणी तुम्ही करू शकता. त्यातून गुणवत्ता मोजली जात नाही. गुणवत्तेसाठी चाचण्या IS 4031 नुसार प्रयोगशाळेतील असतात.
ISI मार्क पुरेसा आहे का?
हा मार्क दाखवतो की उत्पादन BIS परवाना योजनेअंतर्गत आहे. परवाना क्रमांक, पॅकिंगची तारीख आणि बॅच तपासा आणि नोंदी ठेवा. कामाला चाचणीची गरज असेल तेव्हा मार्क चाचणीची जागा घेत नाही.
सिमेंटसाठी फ्लोट टेस्ट वैध आहे का?
कोणतीही प्रमाणित चाचणी ती वापरत नाही, आणि ऑनलाइन स्रोत तिचा अर्थ काय यावर एकमत नाहीत. सिमेंट चांगले आहे की नाही हे ठरवण्यासाठी तिचा वापर करू नका.
संबंधित मार्गदर्शक
- सिमेंट शेल्फ लाइफ आणि साठवण
- OPC, PPC आणि PSC सिमेंट: तुमच्या घरासाठी कोणते?
- काँक्रीट ग्रेड M15 ते M25 समजावून
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या कामासाठी कोणते सिमेंट आणि कोणत्या चाचण्या योग्य आहेत, हे तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.
स्रोत
- BIS, Central Marks Department, Implementation Guidelines for IS 269:2015, document STI/269/7 (August 2016), clauses 5 and 5.1. A BIS licensing guideline, not the standard's text. Quotes checked against the document.
- IS 269:2015, Ordinary Portland cement: specification. Current per the BIS record (valid to 2030-12-31). Full text not read for this guide.
- BIS, Standard Mark page (last updated November 2025): licence number shown with the Standard Mark.
- BIS, BIS Care app blog post (18 November 2021): checking a licence by its CM/L number.
- IS 4031 (Part 1):1996, Part 3:1988 and Part 5:1988, methods of physical tests for hydraulic cement: scope clauses read. Laboratory test methods, not site checks.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.