थोडक्यात उत्तर
घरासाठी पावसाच्या पाण्याचे संकलन भारतात बंधनकारक आहे का? सर्वत्र नाही. राष्ट्रीय मॉडेल बायलॉज म्हणते की 100 square metres आणि त्याहून जास्त प्लॉटवरील इमारतींसाठी नकाशा मंजुरीसाठी पाठवताना पावसाच्या पाण्याच्या संकलनाचा संपूर्ण प्रस्ताव समाविष्ट करणे आवश्यक आहे, असे 'shall mandatorily include' या शब्दांत लिहिले आहे (clause 9.1). पण मॉडेल राज्य किंवा शहराने ते स्वीकारल्याशिवाय कोणालाही बंधनकारक नसते. तुमच्या घरासाठी ते बंधनकारक आहे की नाही हे तुमच्या शहराच्या बायलॉजवर अवलंबून आहे, आणि त्याची पुष्टी स्थानिक संस्था करू शकते. दोन पद्धती म्हणजे पुनर्वापरासाठी साठवण आणि जमिनीचे पुनर्भरण.
या पानावर (9)
छतावर पडणारा पाऊस गटारात वाहून जाऊ शकतो, किंवा तो राखून ठेवता येतो. छतावरील पावसाच्या पाण्याचे संकलन (rainwater harvesting) ते एकतर नंतर वापरण्यासाठी टाकीत, किंवा पुनर्भरण रचनेमार्फत जमिनीत ठेवते. अनेक मालकांना ऐकू येते की ते बंधनकारक (“compulsory”) आहे, आणि काही शहरे ते खरोखर आवश्यक करतात. हे पान दोन पद्धती, साध्या यंत्रणेचे भाग, नियम कुठे लागू होतात आणि मालकाने काय तपासावे हे स्पष्ट करते. यात टाकी किंवा खड्ड्याचा आकार, खर्च, दंडाची रक्कम किंवा पावसाचा कोणताही आकडा दिलेला नाही. हे सर्व तुमचे छत, तुमची माती, तुमचे शहर आणि इंजिनिअरच्या डिझाइनवर अवलंबून असते.
दोन पद्धती कोणत्या आहेत?
मॉडेल स्थानिक बांधकाम नियम (बायलॉज) दोन मुख्य तंत्रे वर्णन करतो: भविष्यात वापरण्यासाठी पावसाचे पाणी जमिनीच्या वर साठवणे, आणि पावसाचे पाणी जमिनीत पुनर्भरण करणे (clause 9.2). खालील तक्त्यात दोन्ही शेजारी-शेजारी मांडले आहेत.
| पद्धत | ती काय करते | ती केव्हा वापरली जाते |
|---|---|---|
| साठवण | टाकी किंवा सम्पमध्ये पाऊस गोळा करून तो स्वच्छतेसाठी, बागेला पाणी घालण्यासाठी आणि तशाच वापरासाठी ठेवते | घराला पाण्याची गरज असते आणि टाकी स्वच्छ व झाकून ठेवता येते तेव्हा |
| पुनर्भरण | खड्डा, चर किंवा विहिरीमार्फत पाऊस जमिनीत पाठवते, भूजलात भर घालण्यासाठी | माती आणि भूजल पाणी मुरू देतात तेव्हा; मॉडेल मजकुरात खड्डे, चर, ट्यूब वेल आणि त्यांची संयोजने यांची यादी आहे |
| एकत्रित | दोन्ही वापरते: वापरासाठी टाकी, आणि ओव्हरफ्लोसाठी पुनर्भरण बिंदू | जिथे बायलॉज दोन्ही मागते, किंवा मालकाला दोन्ही हवे असतात |
मॉडेलच्या Table 9.1 मध्ये म्हटले आहे की 100 square metres आणि त्याहून मोठ्या निवासी प्लॉटसाठी, साठवण तरतुदीत “shall have emphasis on both storage and reuse” असे लिहिले आहे, म्हणजे साठवण आणि पुनर्वापर दोन्हीवर भर देणे आवश्यक आहे. क्लॉज 9.5 म्हणते की इमारतींसाठी पुनर्भरण त्याच्या स्वतःच्या कलमात अनिवार्य करायला हवे. दोन्ही स्वतंत्र आवश्यकता आहेत.
साध्या यंत्रणेत कोणते भाग असतात?
मॉडेल बायलॉज मुख्य घटकांची यादी देतो (clause 9.1: छताचे कॅचमेंट, गटर्स, डाउनपाइप्स, ड्रेनेज, फिल्टर चेंबर, साठवण टाक्या, खड्डे किंवा सम्प, आणि पुनर्भरण रचना). साध्या घरगुती यंत्रणेला खालील भागांचीही गरज असते, जे मॉडेलमध्ये यादीत नाहीत:
- कॅचमेंट (catchment). पाऊस गोळा करणारे छत.
- गटर्स आणि डाउनपाइप्स. पाणी छतावरून साठवण किंवा पुनर्भरण बिंदूपर्यंत नेण्यासाठी.
- पानांची जाळी आणि फर्स्ट-फ्लश (first-flush). पाने व कचरा आत जाऊ नयेत यासाठी, आणि छत धुणारा पहिला पाऊस वाहून जाऊ देण्यासाठी. हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत; मॉडेल बायलॉजमध्ये हे भाग यादीत नाहीत.
- फिल्टर चेंबर. साठवण किंवा पुनर्भरणापूर्वी बारीक कचरा काढण्यासाठी.
- साठवण टाकी, सम्प किंवा पुनर्भरण रचना. पाणी जिथे जाते ते ठिकाण.
- ओव्हरफ्लो. जास्तीचे पाणी घरापासून दूर नेण्यासाठी.
पावसाच्या पाण्याचे संकलन कधी बंधनकारक असते?
राष्ट्रीय मॉडेल बायलॉज म्हणते की 100 square metres किंवा त्याहून जास्त प्लॉटवरील इमारतींसाठी नकाशा मंजुरीसाठी पाठवताना संपूर्ण पावसाच्या पाण्याच्या संकलनाचा प्रस्ताव समाविष्ट करणे आवश्यक आहे, असे “shall mandatorily include” या शब्दांत लिहिले आहे (clause 9.1). पण ते एक मॉडेल आहे. राज्य किंवा शहराने ते स्वतःच्या बायलॉजमध्ये स्वीकारल्याशिवाय ते कोणालाही बंधनकारक नसते. मॉडेल मजकूर स्वतःच सुसंगत नाही: एक वेगळे उपकलम 2000 square metres पेक्षा मोठ्या निवासी प्लॉटवरील पुनर्भरणासाठी स्वतंत्र पावसाच्या पाण्याची तरतूद ठरवते (clause 2.10.7(b)(ii)). म्हणून तुमच्या घराला लागू होणारा नियम तुमच्या स्थानिक बायलॉजमधला असतो, आणि त्याची पुष्टी स्थानिक संस्था करू शकते.
काही ठिकाणांनी पावले उचलली आहेत:
- दिल्ली. The Unified Building Bye-Laws 2016 (फेब्रुवारी 2020 पर्यंत सुधारित संकलन) हरित-इमारत तरतुदी 105 square metres पेक्षा मोठ्या प्लॉटना लागू करतात (clause 10.1). त्यांच्या मंजुरी तरतुदी (clause 10.2, Table 10.1) मध्ये 105 square metres पेक्षा मोठ्या प्लॉटसाठी पुनर्भरणाद्वारे (through recharge) पावसाच्या पाण्याचे संकलन समाविष्ट आहे. त्यावर अवलंबून राहण्यापूर्वी सध्याचा मजकूर स्थानिक संस्थेकडून तपासा.
- तमिळनाडू. 2003 मध्ये राज्याने आपले महापालिका इमारत नियम सुधारले, त्यानुसार त्या नियमांखालील इमारतीच्या प्रत्येक मालकाला किंवा रहिवाशाला 31 ऑगस्ट 2003 पर्यंत पावसाच्या पाण्याची रचना उभारणे आवश्यक होते. 10 ऑक्टोबर 2003 पर्यंत ती नसलेल्या इमारतीचा पाणीपुरवठा खंडित केला जाऊ शकत होता (rule 3-B). त्या 2003 च्या मुदती आता उलटल्या आहेत. सध्याचा नियम या पानासाठी तपासलेला नाही.
- बेंगळुरू. अहवालांनुसार Bangalore water and sewerage law मध्ये 2021 मध्ये सुधारणा करून मोठ्या साइट्ससाठी पावसाच्या पाण्याची रचना आवश्यक करण्यात आली. मर्यादा अहवालानुसार वेगवेगळ्या आहेत. या पानासाठी मूळ स्रोत सापडला नाही, आणि सुधारित कायदा वाचलेला नाही. जल मंडळाकडून तपासा.
इतर शहरांचे स्वतःचे नियम आहेत, आणि त्यांपैकी काही बदलले आहेत. जुन्या यादीवर अवलंबून राहू नका. तुमच्या प्लॉटसाठी पावसाच्या पाण्याचे संकलन आवश्यक आहे का, आणि ते पूर्णत्व प्रमाणपत्र किंवा पाणी जोडणीपूर्वी तपासले जाते का, हे स्थानिक संस्थेला विचारा.
बांधकाम करण्यापूर्वी तुम्ही काय तपासावे?
- तुमच्या प्लॉटसाठीचा स्थानिक बायलॉज, आणि तो साठवण, पुनर्भरण किंवा दोन्ही आवश्यक करतो का.
- भूजल आणि माती पुनर्भरण रचनेस योग्य आहेत का. राज्याचा भूजल विभाग आणि साइट इंजिनिअर तुम्हाला सांगू शकतात. जे पाणी मुरू शकत नाही ते खड्ड्यासाठी समस्या आहे, उपाय नाही.
- कोणत्याही पुनर्भरण रचनेचे घराच्या पायापासूनचे अंतर. ते ठरवण्यासाठी तुमच्या इंजिनिअरला आणि स्थानिक संस्थेला सांगा.
- साठवण टाकी जमिनीच्या वर असेल की खाली, आणि ती झाकून कशी ठेवली जाईल.
- ओव्हरफ्लो कुठे जातो. तो गटारापर्यंत जायला हवा, भिंती आणि प्लिंथपासून दूर.
- जाळ्या आणि फिल्टर कोण आणि केव्हा स्वच्छ करेल.
कोणत्या चुका टाळाव्यात?
हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत, प्रमाणित नियम नाहीत.
- पुनर्भरण खड्ड्याला शोषखड्डा समजणे. छतावरील पुनर्भरण रचना सांडपाण्याच्या शोषखड्ड्यासारखी नसते. सांडपाणी पावसाच्या पाण्याच्या खड्ड्यात बिल्कुल जाऊ देता कामा नये. फरक समजण्यासाठी शोषखड्डा विरुद्ध सेप्टिक टँक पाहा.
- छताचा ड्रेनेज पाइप सांडपाण्याच्या व्यवस्थेला जोडणे. पावसाचे पाणी टॉयलेट आणि सिंकच्या ड्रेनपासून वेगळे ठेवायला हवे.
- टाकी उघडी ठेवणे. उघडी टाकी किंवा उघडा ओव्हरफ्लो डासांची पैदास करू शकतात. झाकण झाका, आणि ओव्हरफ्लो व हवेचा व्हेंट जाळीने झाका.
- पाणी पिण्यासाठी सुरक्षित आहे असे गृहीत धरणे. छतावरील पाणी छतावर, पाइपमध्ये आणि टाकीत दूषित होऊ शकते. पिण्यापूर्वी ते शुद्ध करा आणि चाचणी करून घ्या; या पानात घरगुती शुद्धीकरणाची पद्धत दिलेली नाही.
- देखभाल वगळणे. पावसाळ्यापूर्वी आणि नंतर गटर, जाळी आणि फिल्टर स्वच्छ करा, आणि टाकीत भेगा किंवा गळती आहे का ते तपासा.
- माती तपासण्यापूर्वीच बांधकाम करणे. ज्या मातीचा निचरा होत नाही तिच्यात पुनर्भरण खड्डा भरेल आणि भरलेलाच राहील.
पहिल्या पावसाळ्यानंतर तुम्ही काय तपासावे?
- टाकीत भेगा किंवा गळती. पाण्याची टाकी गळती: गळती कशी तपासायची पाहा.
- भिंतींच्या तळाशी किंवा पायाजवळ पाण्याचे डाग.
- ओव्हरफ्लो, तो घरापासून दूर वाहतो का हे तपासण्यासाठी.
- पुनर्भरण खड्डा, साचलेल्या पाण्यासाठी किंवा गाळासाठी.
- टाकी, ओव्हरफ्लो किंवा गटरमधील डास किंवा त्यांच्या अळ्या.
- छतावरील आउटलेट आणि गटर, अडथळ्यासाठी. घर आणि साइटसाठी पावसाळ्यापूर्वीची चेकलिस्ट त्यांचा समावेश करते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भारतातील प्रत्येक घरासाठी पावसाच्या पाण्याचे संकलन बंधनकारक आहे का?
नाही. राष्ट्रीय मॉडेल बायलॉज मजकुरात 100 square metres आणि त्याहून मोठ्या प्लॉटसाठी पावसाच्या पाण्याच्या संकलनाचा प्रस्ताव अनिवार्य करतो, पण तो घराला फक्त तेव्हाच बंधनकारक असतो जेव्हा शहर किंवा राज्याने तो स्वीकारलेला असतो. तुमचा स्थानिक बायलॉज तपासा.
पुनर्भरण खड्डा आणि साठवण टाकीमध्ये काय फरक आहे?
साठवण टाकी तुमच्या वापरासाठी पाऊस ठेवते. पुनर्भरण खड्डा तो जमिनीत पाठवतो. काही यंत्रणा दोन्ही करतात.
संकलित पावसाचे पाणी पिता येते का?
शुद्धीकरण आणि चाचणी केल्याशिवाय नाही. छतावरील पाण्यात छत, पाइप आणि टाकीतून धूळ व जंतू येऊ शकतात. पिण्यापूर्वी जल-गुणवत्ता तज्ज्ञाला विचारा.
तुमची माती पुनर्भरण खड्ड्यासाठी योग्य आहे हे तुम्हाला कसे कळेल?
साइट इंजिनिअर किंवा राज्याच्या भूजल विभागाला विचारा. जे पाणी मुरत नाही ते खड्ड्यातच राहील.
संबंधित मार्गदर्शक
- घरासाठी पाण्याच्या टाकीचा आकार
- शोषखड्डा विरुद्ध सेप्टिक टँक
- घर आणि साइटसाठी पावसाळ्यापूर्वीची चेकलिस्ट
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहिती आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमची स्थानिक संस्था, तुमचा इंजिनिअर आणि राज्याचा भूजल विभाग तुमच्या घरातील पावसाच्या पाण्याची यंत्रणा ठरवतात.
स्रोत
- MoHUA (earlier TCPO), Model Building Bye-Laws 2016, Chapter 9 (rainwater harvesting), clauses 9.1, 9.2, 9.5 and 9.6, and Table 9.1 (a model for states and local bodies to adopt). Clause 2.10.7(b)(ii) read for the threshold conflict.
- Delhi Unified Building Bye-Laws 2016, compendium amended to February 2020, Chapter 10 (green-building provisions), clause 10.1 and Table 10.1.
- Government of Tamil Nadu, G.O. Ms. No. 56 (21 July 2003), publishing amendments to municipal building rules including rule 3-B. Historic text; the current rule was not checked.
- BIS listing for IS 15797:2008, Roof Top Rainwater Harvesting: Guidelines (listed as current; the text was not read for this page).
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.