थोडक्यात उत्तर
शटरिंग आणि सेंटरिंग यात काय फरक आहे? शटरिंग (formwork) म्हणजे ओतलेले ओले काँक्रीट स्वतःचा भार वाहू शकेपर्यंत त्याला आकारात धरून ठेवणारी संपूर्ण तात्पुरती यंत्रणा, ज्यात काँक्रीटला स्पर्श करणारा पृष्ठभाग आणि त्याला आधार देणारी रचना येते. सेंटरिंग (falsework) म्हणजे नुकत्याच ओतलेल्या काँक्रीटसाठीची तात्पुरती आधार यंत्रणा, ज्यात साचा, आधार, आधारक घटक, फिटिंग्ज आणि ब्रेसिंग येतात. साइटवर हे शब्द एकमेकांत मिसळतात, आणि स्टेजिंग म्हणजे सहसा सेंटरिंगखालचे आधार आणि फ्रेम्स. शटरिंग कधी काढायचे हे इंजिनिअरने लेखी ठरवायचे आहे, दिवसांच्या आकड्यावरून नाही.
या पानावर (10)
घराच्या साइटवर तुम्हाला “शटरिंग”, “सेंटरिंग”, “स्टेजिंग”, “फॉर्मवर्क” आणि “आधार (props)” हे शब्द एकमेकांत मिसळून वापरलेले ऐकू येतील. गवंडी, कंत्राटदार आणि पुरवठादार प्रत्येक शब्दाचा अर्थ नेहमी एकसारखा घेत नाहीत. हे पान भारतीय मानकांतील अर्थ देते, साइटवर वापर कुठे वेगळा होतो ते दाखवते, आणि मालकाने काय तपासावे ते सांगते. यात शटरिंग काढण्याचे कालावधी, ताकदीची मूल्ये किंवा आधारांमधील अंतर दिलेले नाही. ते इंजिनिअरच्या रचनेचे आणि मानकांचेच विषय आहेत.
मानक काय सांगते?
फॉलसवरील भारतीय मानक IS 14687 आहे. त्याच्या प्रस्तावनेनुसार फॉलसवर्क म्हणजे नुकत्याच ओतलेल्या काँक्रीटसाठीची आधाराची संपूर्ण यंत्रणा, ज्यात काँक्रीटला स्पर्श करणारा साचा किंवा आवरण, तसेच आधारक घटक, फिटिंग्ज आणि आवश्यक ब्रेसिंग यांचा समावेश होतो (मूळ इंग्रजी: “in the widest meaning is the total system of support for freshly placed concrete including the mould or sheathing which contacts the concrete as well as supporting members, hardware and necessary bracing, etc.”). हा व्यापक शब्द आहे. त्यात साचा, आधार, फळ्या, ब्रेसिंग आणि फिक्सिंग्ज एकत्र येतात.
IS 456 साच्यासाठी “formwork” हा शब्द वापरते. कलम 11.1 नुसार फॉर्मवर्कची रचना आणि बांधणी काँक्रीट ओतताना आणि दाबताना पुरेशी कठीण राहील अशी असलीच पाहिजे, आणि काँक्रीटमधील स्लरी गळू न देणारी असलीच पाहिजे (मूळ इंग्रजी: “shall be designed and constructed so as to remain sufficiently rigid during placing and compaction of concrete, and shall be such as to prevent loss of slurry from the concrete”).
IS 14687 “falsework” हा मुख्य शब्द वापरते आणि “shuttering” काही ठिकाणी. त्याचे कलम 3 सांगते की त्या संहितेच्या उद्देशासाठी IS 6461 (Part 5) मधील व्याख्या लागू होतात. IS 14687 स्वतः “centering” किंवा “staging” ची व्याख्या देत नाही.
IS 6461 (Part 5) “formwork (shuttering)” ची व्याख्या अशी देते: नुकत्याच ओतलेल्या काँक्रीटला आवश्यक आकार आणि मापे देण्यासाठी आणि ते स्वतःचा भार वाहण्याइतके घट्ट होईपर्यंत त्याला आधार देण्यासाठी बांधलेली तात्पुरती संरचनेची संपूर्ण यंत्रणा. फॉर्मवर्कमध्ये काँक्रीटला स्पर्श करणारा पृष्ठभाग आणि सर्व आवश्यक आधार रचना येते (मूळ इंग्रजी: “complete system of temporary structure built to contain fresh concrete so as to form it to the required shape and dimensions and to support it until it hardens sufficiently to become self-supporting. Formwork includes the surface in contact with the concrete and all necessary supporting structure.”). त्याच्या 1972 च्या आवृत्तीत “centering” ची व्याख्या (अ) सॉफिटला (soffit) आधार देणारी तात्पुरती रचना, आणि (ब) कमानी, शेल आणि तत्सम सलग रचनांसाठीचा विशेष फॉर्मवर्क, ज्यात संपूर्ण फॉलसवर्क एकच घटक म्हणून खाली उतरवले जाते, अशी दिली होती. त्यात “staging” ची व्याख्या नाही. 1972 ची आवृत्ती मागे घेतलेली (withdrawn) आहे; 2024 ची सुधारित आवृत्ती अस्तित्वात आहे, आणि तिचा मजकूर या पानासाठी वाचलेला नाही.
साइटवर प्रत्येक शब्दाचा अर्थ काय होतो?
| शब्द | मानकांतील अर्थ | घराच्या साइटवर त्याचा वापर |
|---|---|---|
| फॉर्मवर्क किंवा शटरिंग | नुकत्याच ओतलेल्या काँक्रीटला आकार देणारी आणि ते स्वतःचा भार वाहू शकेपर्यंत त्याला धरून ठेवणारी संपूर्ण तात्पुरती यंत्रणा, ज्यात काँक्रीटला स्पर्श करणारा पृष्ठभाग आणि सर्व आधार रचना येते (IS 6461 Part 5, कलम 2.148, IS 14687 कलम 3 नुसार स्वीकारलेले) | स्तंभ, तुळई किंवा स्लॅब बनवणाऱ्या फळ्या, प्लायवूड किंवा स्टीलच्या पत्र्या, आणि त्यांना धरणारे आधार |
| सेंटरिंग किंवा फॉलसवर्क | नुकत्याच ओतलेल्या काँक्रीटसाठीची संपूर्ण तात्पुरती आधार यंत्रणा, ज्यात साचा, आधार, आधारक घटक, फिटिंग्ज आणि ब्रेसिंग येतात (IS 14687 ची प्रस्तावना) | अनेकदा स्लॅब किंवा तुळईखालच्या संपूर्ण आधारासाठी वापरले जाते. 1972 च्या शब्दकोशात ते कमानी आणि शेलसाठीही वापरले होते |
| आधार (props) आणि ब्रेसिंग | फॉलसवर्कचा तो भाग जो भार वाहतो आणि त्याला स्थिर ठेवतो (IS 14687) | स्टीलचे किंवा लाकडी आधार, ब्रेस आणि पाचरी (wedges) |
| स्टेजिंग किंवा स्कॅफोल्डिंग (मचाण) | IS 4014 नुसार स्कॅफोल्डिंग ही लोक त्यावर काम करतात अशी तात्पुरती रचना आहे; “staging” ही लोक त्यावर काम करतात अशी रचना आहे, “sometimes mounted on casters and formed from prefabricated frames” (कलम 2.33, 2.36) | साइटवर “staging” म्हणजे अनेकदा सेंटरिंगखालचे आधार, जॅक आणि फ्रेम्स. हा साइटवरील शब्दप्रयोग आहे, मानकातील व्याख्या नाही |
तक्त्यात हा फरक दिसतो. मानके यंत्रणेच्या प्रत्येक भागाला नाव देतात; साइटवर शब्द अधिक सैलपणे वापरले जातात. तुमच्या साइटवर प्रत्येक शब्दाचा अर्थ काय, हे विचारून उत्तर कंत्राटात लिहून घेणे ही सुरक्षित सवय आहे.
शब्द एकमेकांत का मिसळतात?
काही स्रोत शब्दांची दिशेनुसार विभागणी करतात: आडव्या घटकांसाठी सेंटरिंग आणि उभ्या घटकांसाठी शटरिंग. ही विभागणी अनेक नोट्समध्ये येते, पण कोणतेही भारतीय मानक ती नियम म्हणून सांगत नाही, आणि मानकातील फॉलसवर्कची व्यापक व्याख्या दोन्हींचा समावेश करते. इतर स्रोत “शटरिंग” पृष्ठभागासाठी आणि “सेंटरिंग” आधारासाठी वापरतात. प्रत्येक विभागणीला एक मत समजा, आणि तुमच्या कामात शब्दांचा अर्थ काय आहे ते ड्रॉइंग आणि कंत्राटात वाचा.
फॉलसवर्कची रचना आणि तपासणी कोण करते?
IS 14687 सांगते की फॉलसवर्कची जबाबदारी “to cover the stages of concept, design, erection, inspection and release, such that no vital stage is missed” अशा रीतीने वाटली पाहिजे, म्हणजे संकल्पना, रचना, उभारणी, तपासणी आणि सोडणे या सर्व टप्प्यांसाठी, आणि कोणताही महत्त्वाचा टप्पा सुटू नये. घरासाठी याचा अर्थ असा, की फॉलसवर्कची रचना कोणी केली, ते कोणी बांधले, काँक्रीट ओतण्यापूर्वी कोणी तपासले, आणि ते काढण्याची परवानगी कोण देतो हे तुम्हाला माहीत असायला हवे.
हे मुद्दे लिहून ठेवायचे आहेत. मानक प्रत्येक टप्प्यासाठी एक व्यक्ती नाव देत नाही. तुमचे कंत्राट, तुमचा इंजिनिअर आणि तुमची स्थानिक संस्था यांनी ते नाव द्यायला हवे.
ओतकामापूर्वी मालकाने काय तपासावे?
या अशा तपासण्या आहेत ज्यांना मानके आधार देतात, सोप्या शब्दांत. ती मालकाने विचारण्यासाठी आहे, स्वतः करण्यासाठी नाही.
- रचना. फॉर्मवर्कची रचना किंवा ड्रॉइंग मागा, आणि ते कोणी तयार केले किंवा मंजूर केले ते विचारा.
- आधार आणि ब्रेसिंग. आधार ड्रॉइंगमध्ये दाखवल्याप्रमाणे लावलेले, ब्रेस आणि बांधलेले, आणि भक्कम जमिनीवर उभे असायला हवेत. सोल प्लेट्स (sole plates) जमिनीवर पूर्णपणे टेकलेल्या असायला हव्यात. एकटे सैल आधार, किंवा एकेरी पाचर असलेले आधार, ही इशाऱ्याची खूण आहेत. IS 14687 सांगते की पाचरी जुळलेल्या जोड्यांत वापरल्या जातात.
- आधारांखालची जमीन. IS 14687 नुसार टेकणारी माती भक्कम आणि योग्य प्रकारे तयार केलेली असायला हवी (मूळ इंग्रजी: “should be sound and suitably prepared”). ती घट्ट, तयार केलेली आणि चांगला निचरा होणारी असायला हवी.
- साचे. स्वच्छ, शेव्हिंग्ज, बारीक कण किंवा कचरा नसलेले. IS 456 (कलम 11.2) सांगते की सर्व कचरा, “particularly, chippings, shavings and sawdust”, काँक्रीट ओतण्यापूर्वी काढून टाकलाच पाहिजे. सांधे इतके घट्ट असायला हवेत की स्लरी गळू नये.
- लाकूड आणि फळ्या. कूज, तडे, अवाजवी विकृती, बाहेरच्या तिसऱ्या भागांत बोल्ट छिद्रे किंवा यांत्रिक नुकसान नसलेले. IS 14687 सांगते की हे दोष दाखवणारे लाकूड टाकून द्यावे किंवा कमी करावे.
- कव्हर. ड्रॉइंगप्रमाणे लावलेले कव्हर ब्लॉक किंवा स्पेसर, तेवढ्याच ताकदीच्या काँक्रीटचे किंवा PVC चे (IS 456 कलम 12.2, 13.2).
- ओतकामाची परवानगी. IS 14687 सांगते की सळया आणि फॉलसवर्क तपासले गेले आणि परवानगी दिली गेली, केवळ त्यानंतरच काँक्रीट ओतले असायला हवे. ती कोण देतो ते विचारा, आणि ती लेखी मागा.
- ओतकामाच्या वेळी. कोणीतरी आधार आणि ब्रेसिंगवर लक्ष ठेवायला हवे, आणि फॉर्मवर्क सरकले, फुगले किंवा गळले तर ओतकाम थांबवता येईल.
शटरिंग कधी काढता येते?
या पानात दिवसांची संख्या दिलेली नाही, आणि तुम्ही ती इंटरनेटवरील तक्त्यातून घेऊ नये. मानके काढणे काँक्रीटच्या ताकदीशी आणि संरचनेवरील भारांशी जोडतात. IS 456 सांगते की स्लॅबखाली राहणाऱ्या आधारांनी त्याचा संपूर्ण डेड लोड (dead load) आणि क्युरिंगदरम्यान किंवा पुढील बांधकामादरम्यान बहुधा येणारा कोणताही लाइव्ह लोड (live load) सहन करावाच लागेल (IS 456 कलम 11.3.2). IS 14687 (कलम 9.5.2 a) सांगते की फॉर्म सोडणाऱ्या व्यक्तींना क्रम माहीत असलाच पाहिजे, आणि कोणते आधार जागेवर राहतील तेही.
काढण्यासाठी लेखी परवानगी कोण देतो, कोणत्या पुराव्यावर, आणि कोणते आधार राहतील ते विचारा. क्युरिंगचे पान क्युरिंग समजावते, आणि क्युरिंग म्हणजे शटरिंग काढणे नव्हे, हे सांगते. काँक्रीट स्लॅबला किती दिवस क्युरिंग करावे? हे क्युरिंगची बाजू सांगते.
चज्जा (chajja) किंवा बाल्कनीसारखे कँटिलिव्हर (cantilevers) विशेष काळजी लागते. IS 14687 सांगते की उलटू शकणारे घटक केवळ पूर्ण रोधक बल (restraining forces) जागेवर आल्यानंतरच काढले असावेत. हे स्ट्रक्चरल इंजिनिअरकडून लेखी पुष्टी करून घ्या.
कोणत्या चुका टाळाव्यात?
हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत, मानकातील नियम नाहीत.
- दिवसांच्या मोजणीवर अवलंबून राहणे. तक्ता किंवा साइटवरचा अंदाजाचा नियम हा इंजिनिअरचा निर्णय नाही.
- गवंड्याला निर्णय घेऊ देणे. शटरिंग काढणे आणि फॉलसवर्कमधील बदल इंजिनिअरच्या अखत्यारीत येतात.
- जमिनीकडे दुर्लक्ष करणे. चिखलात किंवा नव्या भरावावर उभे असलेले आधार खाली बसतात. आधाराचा तळ तपासा, ओतकाम करण्यापूर्वी.
- प्रत्येक आधाराला “शटरिंग” म्हणणे. काय बांधले जात आहे आणि प्रत्येक भागाला जबाबदार कोण आहे, ते विचारा.
- कव्हर तपासणी वगळणे. चुकीचे कव्हर काँक्रीट घट्ट झाल्यावर दुरुस्त करणे कठीण असते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सेंटरिंग म्हणजे शटरिंगच आहे का?
ते एकमेकांशी संबंधित आहेत, पण एकसारखे नाहीत. दोन्ही शब्द संपूर्ण आधार यंत्रणा झाकू शकतात. फॉर्मवर्क (शटरिंग) मध्ये साचा आणि त्याची आधार रचना येते; फॉलसवर्क (सेंटरिंग) ही संपूर्ण तात्पुरती आधार यंत्रणा आहे. काही साइटवर दोन्ही शब्द एकाच गोष्टीसाठी वापरले जातात; तुमचे ड्रॉइंग आणि कंत्राट तपासा.
बांधकामात स्टेजिंग म्हणजे काय?
स्टेजिंग म्हणजे बहुतेक वेळा सेंटरिंगला सांभाळणारे आधार, फ्रेम्स आणि जॅक. IS 4014 “staging” हा शब्द लोक ज्या रचनेवर काम करतात त्यासाठी वापरते. घराच्या साइटवर, तुमच्यासमोरील कामासाठी या शब्दाचा अर्थ काय आहे ते विचारा.
शटरिंग स्तंभांसाठी की स्लॅबसाठी वापरले जाते?
दोन्हींसाठी. शटरिंग स्तंभ, तुळया, स्लॅब आणि भिंतींसाठी वापरले जाते. साच्याची कल्पना तीच असते; आकार आणि आधार एका घटकापासून दुसऱ्या घटकाप्रमाणे बदलतात.
सेंटरिंगसाठी कोणते साहित्य वापरले जाते?
लाकूड, स्टील आणि अॅल्युमिनियम, हे सर्व वापरले जातात. मानक एकच साहित्य आवश्यक ठरवत नाही. डिझाइन आणि साहित्याची स्थिती त्याच्या नावापेक्षा अधिक महत्त्वाची आहे.
संबंधित मार्गदर्शक
- काँक्रीट स्लॅबला किती दिवस क्युरिंग करावे?
- घर बांधकाम टप्पे: चेकलिस्ट आणि तपासणी
- RCC बांधकाम म्हणजे काय?
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. फॉलसवर्कची रचना, आधार आणि शटरिंग कधी काढता येईल हे तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.
स्रोत
- IS 14687:1999, Falsework for Concrete Structures: Guidelines (current; foreword, clauses 4.3, 6.2.2, 7.9, 7.10.4, 9.1, 9.2, 9.3, 9.4 and 9.5 read for principle only).
- IS 456:2000, Plain and Reinforced Concrete: Code of Practice (current; clauses 11.1, 11.2, 11.3.2, 12.2 and 13.2 read for principle only).
- IS 4014 (Part 1):1967, Steel Tubular Scaffolding: Part 1 Definitions and Materials (clauses 2.33 and 2.36; current per the BIS listing).
- IS 6461 (Part 5):1972, Glossary of Terms Relating to Cement Concrete, Part 5: Formwork for Concrete (withdrawn 2025; cited by IS 14687 cl. 3 for its definitions). The First Revision, IS 6461 (Part 5):2024, is current; its wording was not read for this page.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.