थोडक्यात उत्तर
खडी, वाळू, गाळ आणि चिकणमाती म्हणजे काय, आणि क्षेत्रात प्रत्येक कसा ओळखला जातो? IS 1498 सर्वसाधारण अभियांत्रिकीसाठी मातीचे वर्गीकरण करते. वाळू आणि खडी चिकटत नसलेल्या (cohesionless) असतात, गाळ बारीक असून त्याची प्लॅस्टिसिटी (plasticity) कमी असते, आणि चिकणमाती पाण्याच्या मध्यम ते विस्तृत श्रेणीत प्लॅस्टिक असते. कोरडी मजबुती, चमक, स्पर्श आणि डायलटन्सी (dilatancy) या सोप्या क्षेत्रीय चाचण्या त्यांना वेगळे ओळखण्यास मदत करतात. पायासाठी मानक केवळ गुणात्मक बेअरिंग नोंदी देते; त्याच्या रस्त्यांच्या तक्त्यातील CBR आकडे घराला लागू होत नाहीत. म्हणून तुमच्या घराची बेअरिंग क्षमता इंजिनिअरद्वारे घेतलेल्या मातीच्या चाचणीतून येते.
या पानावर (9)
प्रत्येक घराखाली माती असते, आणि माती ठरवते की पाया कसा डिझाइन केला जाईल. खडी, वाळू, गाळ आणि चिकणमाती हे शब्द लोक सैलपणे वापरतात, पण मातीच्या वर्गीकरणाचे भारतीय मानक IS 1498 त्यांना नेमके अर्थ देते. हे मार्गदर्शन ते अर्थ सोप्या शब्दांत समजावते, त्यांना वेगळे ओळखण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या क्षेत्रीय चाचण्या सांगते, आणि घरासाठी मातीच्या अहवालात काय असावे ते सांगते. यात भार सहन करण्याची क्षमता किंवा सुरक्षित भार दिलेला नाही. ही दोन्ही मूल्ये मातीच्या चाचणीतून आणि इंजिनिअरच्या डिझाइनमधून येतात.
मानक या मातींबद्दल काय सांगते?
IS 1498 ही सर्वसाधारण अभियांत्रिकी उद्देशांसाठी मातीचे वर्गीकरण आणि ओळख करण्याची पद्धत आहे: “a system for classification and indentification of soils for general engineering purposes” (कलम 1.1). त्याचे मार्गदर्शन असे आहे की मातीचे वर्गीकरण तिच्या त्या गुणधर्मांवर आधारित केले जाते जे ती बांधकाम साहित्य म्हणून कशी वागेल हे दर्शवतात: “based on those characteristics of the soil which indicate how it will behave as a construction material” (कलम 0.3).
मानक चार सोपे अर्थ देते:
- चिकणमाती (clay). खडकातील घटकांच्या रासायनिक विघटनातून आणि तुटण्यातून तयार झालेल्या सूक्ष्म व अति-सूक्ष्म कणांचा समूह; ती पाण्याच्या मध्यम ते विस्तृत श्रेणीत प्लॅस्टिक असते. मानकाचे शब्द: “An aggregate of microscopic and sub-microscopic particles derived from the chemical decomposition and disintegration of rock constituents. It is plastic within a moderate to wide range of water content” (कलम 2.1).
- गाळ (silt). कमी किंवा अजिबात प्लॅस्टिसिटी नसलेली बारीक दाण्यांची माती. मानकाचे शब्द: “A fine-grained soil with little or no plasticity” (कलम 2.2).
- वाळू आणि खडी (sand and gravel). खडक किंवा खनिजांच्या फारसे न बदललेल्या तुकड्यांचे, कोनीय, अर्ध-कोनीय, अर्ध-गोलाकार, गोलाकार, पापुद्र्यासारखे किंवा सपाट तुकडे असलेले चिकटत नसलेले एकत्रीकरण. मानकाचे शब्द: “Cohesionless aggregates of angular, sub-angular, sub-rounded, rounded, flaky or flat fragments of more or less unaltered rocks or minerals” (कलम 2.3). मानक त्यांची विभागणी चाळणीच्या आकारानुसार करते.
मानक नोंदवते की बारीक माती वर्गीकृत केली जाते: “not according to particle size but according to plasticity and compressibility” (कलम 3.2.2). म्हणजे गाळ आणि चिकणमाती त्या ओल्या असताना कशा वागतात यावरून वेगळ्या ओळखल्या जातात, केवळ त्या किती बारीक वाटतात यावरून नव्हे.
कोणत्या क्षेत्रीय चाचण्या त्यांना वेगळे ओळखतात?
मानक अशा सोप्या चाचण्यांचे वर्णन करते ज्या प्रशिक्षित व्यक्ती हाताने करू शकते. या त्या चाचण्या आहेत ज्या इंजिनिअर किंवा भूवैज्ञानिक साइटवर वापरतात.
- डायलटन्सी (dilatancy). मातीचा ओला गोळा (wet pat) हलवा आणि त्यावर पाणी वर येऊन परत कसे जाते ते पहा. मानक याला प्रतिक्रिया म्हणते: “The appearance and disappearance of the water with shaking and squeezing”, आणि तिचे जलद, संथ किंवा प्रतिक्रिया नाही, असे वर्गीकरण करते (कलम 3.4.6).
- कोरडी मजबुती (dry strength). कोरडा गोळा सहज भुकटी करता आला तर “low”, बोटांचा बराच दाब लागला तर “medium”, आणि अजिबात भुकटी करता आला नाही तर “high” असतो: “low, if the dry pat can be easily powdered; medium, if considerable finger pressure is required and high, if it cannot be powdered at all” (कलम 3.4.6).
- चमक (shine). मानकानुसार चकाकणारा पृष्ठभाग अत्यंत प्लॅस्टिक चिकणमाती दर्शवतो, तर निस्तेज पृष्ठभाग कमी प्लॅस्टिसिटीचा गाळ किंवा चिकणमाती दर्शवतो: “The shiny surface imparted to the soil indicates highly plastic clay, while a dull surface indicates silt or clay of low plasticity” (कलम 3.4.6).
- स्पर्श (feel). मानक म्हणते की ओली चिकणमाती बोटांना चिकटते आणि हळू सुकते, तर गाळ तुलनेने लवकर सुकतो आणि बोटांवरून झटकता येतो, केवळ एक डाग उरतो: “wet clay sticks to the fingers and dries slowly but silt dries fairly quickly and can be dusted off the fingers leaving only a stain” (कलम 3.4.6). हा स्पर्श ओळखण्यासाठी अनुभव लागतो.
या चाचण्यांत वापरलेले आकडे मानकाच्या कलमांत आहेत आणि येथे छापलेले नाहीत.
मानक प्रत्येक माती किती भार पेलू शकते हे सांगते का?
नाही, घराच्या पायासाठी नाही. प्रस्तावना सांगते की मातीची तपासणी आणि वर्गीकरण “to evaluate the soil as regards its bearing power to a certain extent” (प्रस्तावना 0.2) केले जाते, म्हणजे ठराविक प्रमाणात मातीची भार पेलण्याची शक्ती तपासण्यासाठी. मानकाच्या मातीच्या गुणधर्मांच्या तक्त्यात “Good bearing value” किंवा “Poor bearing” अशा गुणात्मक नोंदी आहेत, आणि तो म्हणतो की “Design should be based on test results” (तक्ता 6, टीप 1), म्हणजे डिझाइन चाचणी निकालांवर आधारित असावे. रस्ते आणि विमानतळांसाठी असलेला तक्ता 5 CBR टक्केवारी (CBR percentages) आणि सबग्रेड मॉड्युलस श्रेणी (sub-grade modulus ranges) छापतो; त्या रस्त्याच्या सबग्रेडचे वर्णन करतात आणि घरासाठी वापरू नयेत.
म्हणून या मानकातील वर्गीकरणातून घराचा पाया पेलू शकेल असा भार कळत नाही. त्यासाठी तुमच्या साइटवर मातीची तपासणी आणि इंजिनिअरचे डिझाइन लागते.
मातीच्या अहवालात काय असावे?
मानक मागते की गट नावाला तपशीलवार शब्दवर्णनाने पूरक केले जावे: “supplemented by detailed word descriptions, including the description of the in-place conditions for soils to be used in place as foundations” (कलम 3.4). जागेवरील स्थितीचे वर्णन मानक ओलावा, निचरा, रचना, सिमेंटेशन आणि संहतता (compactness) किंवा सुसंगतता यांनी करते (कलम 3.4.10).
मानकातील उदाहरणे जलसंरचना आणि इतर संरचनांसाठी मांडलेली आहेत, त्यामुळे घरासाठी काय तपासायचे आणि किती खोल खणायचे हे इंजिनिअर ठरवतो.
तुम्ही काय तपासावे?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे, संहितेचा नियम नाही.
- तुमच्या प्लॉटवरील चाचणीचा मातीचा अहवाल, त्यात मातीची नावे आणि जागेवरील स्थितीचे वर्णन.
- ट्रायल पिट किंवा बोअरिंगची खोली आणि संख्या, इंजिनिअर ठरवेल त्यानुसार.
- पावसाळ्यात भूजल पातळी उंच असते का, आणि अहवालात तसे नमूद केले आहे का.
- अहवालातून येणारे पायाचे डिझाइन, शेजाऱ्याच्या घरावरून कॉपी केलेले डिझाइन नव्हे.
- माती काळी कापूस माती आहे का, किंवा फुगणारी चिकणमाती आहे का, ज्यासाठी स्वतंत्र सल्ला लागतो.
तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- डोळ्याने मातीचे नाव ठरवणे आणि केवळ त्या नावावर बांधकाम करणे.
- बेअरिंग मूल्य घेणे शेजाऱ्याच्या अहवालातून किंवा वेबसाइटवरून.
- फक्त वरचा थर खणणे, इंजिनिअरने खोलवरचे थर मागितलेले असताना.
- मऊ भाग भरणे आणि इंजिनिअरच्या तपासणीशिवाय त्यावर बांधकाम करणे.
- पावसात बांधकाम करणे, मातीचा अहवाल हाती येण्यापूर्वी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
चिकणमाती घरासाठी नेहमी वाईट असते का?
नाही. मानक मातीचे वर्णन तिच्या वर्तनावरून करते, आणि पायाचे डिझाइन अहवालावर आणि इंजिनिअरच्या निर्णयावर अवलंबून असते. निर्णय घेण्यापूर्वी अहवाल मागा.
तुम्ही स्वतः मातीची ओळख करू शकता का?
मानकातील क्षेत्रीय चाचण्या सोप्या आहेत, पण त्यासाठी अनुभव लागतो. त्यांचा उपयोग इंजिनिअरशी बोलण्यासाठी करा, पायाचा निर्णय घेण्यासाठी नव्हे.
मानक भार सहन करण्याची क्षमता देते का?
नाही. पायांसाठी त्याच्या तक्त्यात केवळ गुणात्मक बेअरिंग नोंदी आहेत, आणि डिझाइन चाचणी निकालांवर आधारित असावे असे ते म्हणते. त्याच्या रस्त्यांच्या तक्त्यात छापलेले CBR आकडे घराला लागू होत नाहीत.
संबंधित मार्गदर्शन
हे मार्गदर्शन सामान्य माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमचा इंजिनिअर मातीची तपासणी, बेअरिंग क्षमता आणि तुमच्या घराचा पाया ठरवतो.
स्रोत
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.