रॅफ्ट पाया: तो काय आहे आणि साइटवर काय तपासावे

या पानावर (10)

1. रॅफ्ट पाया म्हणजे काय?
2. रॅफ्टचे कोणते प्रकार संहिता वर्णन करते?
3. डिझाइनला कोणती माहिती लागते?
4. भूजल का महत्त्वाचे आहे?
5. मातीची भार सहन करण्याची क्षमता का महत्त्वाची आहे?
6. साइटवर घरमालकाने काय पाहावे?
7. तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
8. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
9. संबंधित मार्गदर्शन
10. स्रोत

बहुतांश घरे स्वतंत्र फूटिंगवर किंवा स्ट्रिप फूटिंगवर उभी असतात. काही घरे एकाच मोठ्या स्लॅबवर उभी असतात, ज्याला रॅफ्ट म्हणतात. व्यवहारात, लहान फूटिंगवर मातीला असमान सेटलमेंट न होता भार पेलता येत नाही, तेव्हा रॅफ्टचा विचार केला जातो. हा आमचा सारांश आहे, संहितेचे विधान नाही. हे पान रॅफ्ट म्हणजे काय, भारतीय मार्गदर्शन तो कधी वापरला जातो आणि डिझाइनला काय लागते याबद्दल काय म्हणते, आणि घरमालकाने साइटवर काय पाहावे ते सांगते. यात जाडी, खोली, सळई किंवा बेअरिंग मूल्ये दिलेली नाहीत. ती इंजिनिअरच्या अखत्यारीत येतात.

रॅफ्ट पाया म्हणजे काय?

IS 2950 (Part 1) रॅफ्ट पायाची व्याख्या अशी करते: एक सबस्ट्रक्चर, जो एका ओळीत किंवा अनेक ओळींत मांडलेल्या कॉलमांना किंवा भिंतींना आधार देतो, आणि एका सलग स्लॅबद्वारे भार मातीकडे पोहोचवतो (foreword 0.2). स्लॅबमध्ये खोलगट भाग (depressions) किंवा उघड्या जागा (openings) असू शकतात. संहिता म्हणते की असे पाया मातीची भार सहन करण्याची क्षमता कमी असते तेथे उपयुक्त असल्याचे आढळले आहे.

हे मानक निवासी आणि औद्योगिक इमारती, गोदामे, सायलो (silos) आणि साठवण टाक्या यांसाठी रॅफ्ट पायाच्या डिझाइनचा समावेश करते, जिथे भार मुख्यतः उभा आणि समान रीतीने वाटलेला असतो (clause 1.1). यात कठोर (rigid) रॅफ्टसाठी पारंपरिक पद्धत आणि लवचिक (flexible) रॅफ्टसाठी सोप्या पद्धती, दोन्हींचा समावेश आहे.

पाया आणि फूटिंग यांतील फरकासाठी पाहा: पाया आणि फूटिंगमधील फरक: फरक आणि सामान्य प्रकार.

रॅफ्टचे कोणते प्रकार संहिता वर्णन करते?

संहिता तीन ढोबळ प्रकार वर्णन करते, आणि कोणता प्रकार कोणत्या स्थितीस योग्य आहे ते सांगते (clause 4.1). तिची वर्णने गुणात्मक (qualitative) आहेत:

प्रकार	संहिता कधी योग्य आहे ते सांगते	Clause
एकसमान जाडीचा सपाट स्लॅब (खरा मॅट)	तुलनेने लहान आणि एकसमान कॉलम अंतर, आणि फार संकुचित नसलेली माती	4.1.1
जड कॉलमखाली जाड केलेला स्लॅब	जड भार असलेले कॉलम, तेथे शिअर आणि निगेटिव्ह मोमेंट सहन करण्यासाठी	4.1.2
स्लॅब आणि बीम रॅफ्ट	मोठ्या कॉलम अंतरासाठी आणि असमान कॉलम भारांसाठी, विशेषतः अत्यंत संकुचनशील मातीवर, अधिक किफायतशीर ठरण्याची शक्यता जास्त	4.1.3

संहिता सेल्युलर रॅफ्ट आणि अतिशय जड संरचनांसाठी स्लॅब व बेसमेंट भिंतींच्या कठोर फ्रेम यांचाही उल्लेख करते (clause 4.1.4). प्रकार निवडणे हे इंजिनिअरचे काम आहे.

डिझाइनला कोणती माहिती लागते?

IS 2950 (Part 1) इतर गोष्टींसोबत, काम सुरू होण्यापूर्वी रॅफ्ट डिझाइनला काय लागते ते यादीत देते (clause 3.1). घरमालकाने या बाबी इंजिनिअरला सांगता येण्याजोग्या असाव्यात:

• प्रस्तावित इमारत आणि शेजारच्या संरचना दाखवणारा साइट प्लॅन.
• मजल्यांच्या पातळ्यांसह इमारतीचा आराखडा आणि सेक्शन्स, आणि भार वाहणाऱ्या भिंती व कॉलम.
• भार, डिझाइनमध्ये वापरलेल्या संयोगांनुसार (combinations) दाखवलेले.
• पर्यावरणीय घटक: भूरचना (geology), भूकंपप्रवणता (seismicity), भूजल आणि त्याचा हंगामी बदल, आणि साइटची पृष्ठभागावरील वाहत्या पाण्यामुळे (surface run-off) व धूपेमुळे (erosion) असलेली असुरक्षितता.
• जिओटेक्निकल अहवाल, ज्यात साइटखालचे थर व त्यांचे गुणधर्म, आणि डिझाइनमध्ये वापरलेले इलास्टिक मॉड्युलस (elastic modulus) व सबग्रेड रिअॅक्शन मॉड्युलस (modulus of subgrade reaction) आहेत (clause 3.1 f, परिशिष्ट A आणि B सह).
• जवळपास एखादी समान रचना असल्यास, तिच्या कामगिरीचे पुनरावलोकन (clause 3.1 h).
• इमारत सहन करू शकणाऱ्या कोनीय विकृती (angular distortion) आणि असमान सेटलमेंटच्या (differential settlement) मर्यादा (संहिता यासाठी IS 1904 चा संदर्भ देते).
• नवीन इमारतीवर परिणाम करू शकणाऱ्या कोणत्याही शेजारील संरचनेची माहिती.

Clause 3.1 (k) साइटच्या किती जवळ खाणी किंवा मोठे साठवण जलाशय आहेत, याची जवळीक देखील मागते.

भूजल का महत्त्वाचे आहे?

Clause 4.4.1 म्हणते की भूजल पातळीच्या खाली होणाऱ्या सर्व बांधकामाची फ्लोटेशनसाठी तपासणी करणे आवश्यक आहे. पाण्याच्या पातळीच्या खाली बसणाऱ्या रॅफ्टला ती तपासणी लागते. इंजिनिअरला विचारा की ओल्या हंगामात भूजल पातळी किती असते, केवळ कोरड्या हंगामातील नव्हे. मातीच्या तपासणीसाठी पाहा: घर बांधण्यापूर्वी मातीची तपासणी: ती काय आहे आणि ती का महत्त्वाची आहे.

मातीची भार सहन करण्याची क्षमता का महत्त्वाची आहे?

अनुज्ञेय बेअरिंग दाब (allowable bearing pressure) IS 6403 वरून काढला जातो (clause 4.2). संहिता म्हणते की दाणेदार माती (granular soils) मध्ये रॅफ्टची अंतिम भार सहन करण्याची क्षमता साधारणपणे खूप मोठी असते. पण रॅफ्ट खोलवर बसवलेला असेल, जसा बेसमेंट रॅफ्ट, तर पंचिंग प्रकारच्या अपयशाच्या शक्यतेचा अभ्यास केला गेला पाहिजे (clause 4.2.1). चिकट माती (cohesive soils) मध्ये, संहिता मागते की खोल अपयशाविरुद्ध स्थिरता आणि दीर्घकालीन सेटलमेंट विचारात घेतले जावेत (clauses 4.2.2 and 4.2.3). संज्ञांसाठी पाहा: मातीची सुरक्षित बेअरिंग क्षमता स्पष्ट केली आहे.

साइटवर घरमालकाने काय पाहावे?

हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत, संहितेचे नियम नाहीत:

• काँक्रीट ओतले जाण्यापूर्वी, खोदकाम आणि बेस ड्रॉइंगवरील आकार व पातळीप्रमाणे आहेत का ते तपासा.
• इंजिनिअरच्या ड्रॉइंगमध्ये दाखवल्याप्रमाणे सळई संपूर्ण रॅफ्टवर घातली आहे का ते तपासा, केवळ सहज पोहोचता येतील अशाच भागांत नव्हे.
• रॅफ्ट भिंती आणि प्लिंथला कसा जोडला जातो, आणि बांधकामादरम्यान त्याखाली पाणी जाऊ न देण्यासाठी कशी काळजी घेतली जाते, हे विचारा.
• कामासाठी वापरलेल्या ड्रॉइंग आवृत्तीची (revision) नोंद ठेवा.
• इंजिनिअरला काँक्रीट ओतण्यापूर्वी बेस आणि सळईची तपासणी करण्याची विनंती करा.

तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?

• शेजाऱ्याकडे रॅफ्ट आहे म्हणून तो निवडणे. माती आणि भार ठरवतात, शेजाऱ्याचे घर नव्हे.
• माती तपासणी (soil investigation) न करता रॅफ्ट निवडणे.
• भूजल पातळीकडे दुर्लक्ष करणे, किंवा ती केवळ कोरड्या हंगामात तपासणे.
• इंजिनिअरच्या ड्रॉइंगशिवाय साइटवर रॅफ्टचा आकार किंवा उघड्या जागा बदलणे.
• रॅफ्ट असमानपणे सेटल होऊ शकत नाही असे गृहीत धरणे. Clause 3.1 (g) इमारत सहन करू शकणाऱ्या असमान सेटलमेंटच्या मर्यादा मागते, आणि clause 4.5.2 म्हणते की एक्सेंट्रिक लोडिंगचा (eccentric loading) कॉन्टॅक्ट प्रेशरवरील परिणाम विचारात घेणे आवश्यक आहे.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

रॅफ्ट नेहमी फूटिंगपेक्षा चांगला असतो का?

नाही. संहिता म्हणते की निवड मातीवर, भारांवर आणि मांडणीवर (layout) अवलंबून असते. रॅफ्ट कमी भार सहन करण्याच्या क्षमतेसाठी योग्य आहे. कणखर मातीसाठी वेगळे फूटिंग योग्य ठरू शकतात. मातीचा अहवाल आल्यानंतर तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.

तुम्ही स्वतः रॅफ्ट पाया बांधू शकता का?

नाही. रॅफ्टच्या डिझाइनसाठी मातीचा अहवाल, भार आणि भूजलाचे तपशील वापरणारा इंजिनिअर लागतो. या पानात कोणतीही डिझाइन मूल्ये दिलेली नाहीत.

रॅफ्टमुळे सेटलमेंटच्या भेगा थांबतात का?

रॅफ्ट फूटिंगपेक्षा विस्तीर्ण क्षेत्रावर भार पसरवतो, पण संहिता मागते की इंजिनिअरने असमान सेटलमेंट आणि इमारत सहन करू शकणाऱ्या मर्यादांचा विचार करावा (clause 3.1 (g)). रॅफ्टमुळे या तपासण्यांची गरज संपत नाही.

ही उत्तरे व्यवहारातील मार्गदर्शन आहेत, संहितेचे उतारे नाहीत.

हे मार्गदर्शन सामान्य माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या घराच्या पायाचा प्रकार आणि डिझाइन तुमचा स्ट्रक्चरल इंजिनिअर ठरवतो.

संबंधित मार्गदर्शन

• पाया आणि फूटिंगमधील फरक: फरक आणि सामान्य प्रकार
• घर बांधण्यापूर्वी मातीची तपासणी: ती काय आहे आणि ती का महत्त्वाची आहे
• मातीची सुरक्षित बेअरिंग क्षमता स्पष्ट केली: SBC, ultimate आणि allowable

स्रोत

• IS 2950 (Part 1):1981, Code of Practice for Design and Construction of Raft Foundations, Part 1: Design (foreword 0.2, clauses 1.1, 3.1, 4.1, 4.2, 4.4.1, 4.5.2 read from the PDF text layer; check against a printed copy).

संबंधित मार्गदर्शक

• बांधकामापूर्वी अँटी-टर्माइट ट्रीटमेंट: IS 6313 टप्पे
• काळी कापूस माती: घरांच्या भेगा आणि इंजिनिअरची तपासणी
• आयसोलेटेड फूटिंगसाठी काँक्रीट: प्रमाण काढण्याचे उदाहरण

ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.