धारण भिंत विरुद्ध सीमाभिंत: फरक आणि डिझाइन कोण करतो

या पानावर (12)

1. धारण भिंत म्हणजे काय?
2. सीमाभिंत किंवा कंपाउंड भिंत म्हणजे काय?
3. एकच भिंत दोन्ही असू शकते का?
4. मानके ड्रेनेजविषयी काय सांगतात?
5. ब्रेस्ट वॉल आणि कापलेले उतार
6. धारण भिंत कोण डिझाइन करतो?
7. साइटवर काय तपासावे?
8. सामायिक सीमाभिंतीचा मालक कोण?
9. कोणत्या चुका टाळाव्यात?
10. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
11. संबंधित मार्गदर्शन
12. स्रोत

प्लॉटमध्ये कोणी शिरू नये म्हणून घातलेली भिंत आणि डोंगरउतार घरावर सरकू नये म्हणून घातलेली भिंत दिसायला सारख्या असू शकतात. त्या वेगळ्या पद्धतीने बांधल्या जातात, त्यांवर वेगळे भार येतात आणि त्यांचे नियम वेगळ्या ठिकाणांहून येतात. हे मार्गदर्शन फरक, भारतीय मानके काय म्हणतात आणि प्रत्येकाची डिझाइन कोणी करावी हे स्पष्ट करते. यात भिंतीची जाडी, उंची, फूटिंग किंवा सळईचा आकडा दिलेला नाही. हे आकडे साइटवर अवलंबून असतात आणि ते इंजिनिअरकडून येतात.

धारण भिंत म्हणजे काय?

भारतीय मानक IS 14458 तिच्या Foreword मध्ये तिची व्याख्या करते: धारण भिंत ही अशी रचना आहे जी मागची भराई (backfill) धरून ठेवते आणि दोन जमिनीच्या पृष्ठभागांतील उंचीचा फरक राखते. सोप्या शब्दांत, ती एका बाजूची माती धरून ठेवते, जिथे दुसऱ्या बाजूची जमीन खाली असते.

IS 14458 हे डोंगराळ भागासाठीचे मानक आहे. त्याची व्याप्ती डोंगराळ भागातील उतारांच्या स्थिरतेसाठी, साइटच्या परिस्थितीनुसार धारण भिंती निवडण्याची आहे (Part 1, clause 1). त्यामुळे डोंगरउतारावरील धारण भिंतींसाठी ते भारतातील मुख्य संदर्भ आहे. सपाट साइटवर कोणता कोड लागू होतो, हे इंजिनिअरला विचारा.

धारण भिंत सामान्यतः उतारातील बिघाड (slope failure) स्थिर करण्यासाठी अभिप्रेत नसते (Part 1, scope note). ती भिंतीच्या पायथ्याच्या वरून, उतारावरील फेल्युअर वेज (failure wedge) मधील मातीचा दाब सहन करते. विद्यमान किंवा संभाव्य भूस्खलन थांबवण्यासाठी स्वतंत्र उपचार आणि डिझाइन लागते. धारण भिंती भराईचे उतार आणि कापलेले उतार धरून ठेवू शकतात.

सीमाभिंत किंवा कंपाउंड भिंत म्हणजे काय?

सीमाभिंत किंवा कंपाउंड भिंत प्लॉटची कडा दर्शवते आणि लोक व प्राणी आत येण्यापासून अडवते. IS 1905, बिनप्रबलित चिनाई (masonry) साठीचा कोड, फ्री-स्टँडिंग भिंत जसे की कंपाउंड भिंत किंवा पॅरापेट भिंत यांचा नावाने उल्लेख करतो. IS 1905 असे सांगते की अशा भिंतीवर वाऱ्याचा परिणाम होतो, जो तिला उलथवण्याकडे कल देतो (clause 4.2.2.7(a)). व्यवहारातील मुद्दे: सामान्य स्थितीत कंपाउंड भिंत स्वतंत्र उभी असते आणि तिच्यामागे माती धरत नाही.

या मानकाच्या व्याप्तीत बिनप्रबलित भार वाहणाऱ्या आणि भार न वाहणाऱ्या भिंती येतात. clause 1.1 मध्ये कंपाउंड किंवा सीमाभिंतींचा नावाने उल्लेख नाही, पण त्यांचा विचार clause 4.2.2.7 मध्ये आणि clause 5.4.2 खालील एका टिपेत केला आहे.

एकच भिंत दोन्ही असू शकते का?

हो. उतार असलेल्या प्लॉटवर सीमाभिंत उतारावरील बाजूची माती धरू शकते. असे झाल्यास ती भिंत सीमाभिंत आणि धारण भिंत दोन्ही असते, आणि तिला मातीच्या दाबासाठी डिझाइन करणे आवश्यक असते. व्यवहारातील मुद्दे: कंपाउंड भिंतीचा कोणताही भाग माती धरतो का, ते इंजिनिअरला विचारा, आणि तसे नाही असे गृहीत धरू नका.

वैशिष्ट्य	धारण भिंत	सीमाभिंत किंवा कंपाउंड भिंत
काय धरून ठेवते	जमिनीची पातळी बदलते तिथे माती किंवा भराई	सामान्यतः काहीच नाही; ती प्लॉटची हद्द दर्शवते
मुख्य बल जे ती सहन करते	मातीचा बाजूचा दाब आणि पाणी	वारा, जो तिला उलथवण्याकडे कल देतो
मुख्य भारतीय संदर्भ	IS 14458 (डोंगराळ भाग); चिनाईसाठी IS 1905	IS 1905 clause 4.2.2.7
मागचा ड्रेनेज	IS 14458 ने आवश्यक केलेला, डोंगराळ भागातील भिंतींसाठी (खाली पाहा)	या मानकांत समाविष्ट नाही; ती माती धरत असेल तर इंजिनिअरला विचारा

मानके ड्रेनेजविषयी काय सांगतात?

ड्रेनेजवर मानके सर्वाधिक भर देतात. IS 14458 Part 2 म्हणते:

• इन्व्हर्टेड फिल्टर (clause 6.5.1). भूजलाची पातळी किंवा पावसाच्या पाण्याचे झिरपणे निचरा करण्यासाठी धारण भिंतींच्या मागे इन्व्हर्टेड फिल्टर बसवणे आवश्यक आहे. “Inverted filter shall be provided behind retaining walls to drain off ground water table or rain water seepage.”
• स्वतः निचरा होणारी भराई (clause 6.5.3). मागची भराई (back-fill) स्वतः निचरा होणाऱ्या साहित्याची असणे आवश्यक आहे, सूक्ष्म कणांपासून (fines) मुक्त. “The back-fill shall be of self-draining material (coarse sand, gravel and boulder), free of fines.”
• पाण्याचा दाब (clause 5.1.1 नंतरचा परिच्छेद). “Adequate arrangement for release of this water pressure shall be made.” पाण्याचा हा दाब सोडण्यासाठी पुरेशी व्यवस्था करणे आवश्यक आहे. मानक असेही म्हणते की भिंतीमागील पूर्ण पाण्याच्या दाबामुळे विभाग बऱ्यापैकी जड होऊ शकतो.

या पानावर मानकाचा मजकूर या मुद्द्यांसाठी कोणतेही आकडे देत नाही, आणि वेब पानांवरून कोणतेही आकडे घेऊ नयेत. व्यवहारातील मुद्दे: बाहेर न पडू शकणारे पाणी हे भिंतीच्या त्रासाचे एक सामान्य कारण आहे, म्हणून भिंतीमागचे पाणी कसे निचरा होईल आणि ते कुठे जाईल, हे इंजिनिअरला विचारा.

ब्रेस्ट वॉल आणि कापलेले उतार

IS 14458 Part 2 डोंगराळ भागातील दोन गुरुत्व-प्रकारच्या (gravity-type) भिंतींचे वर्णन करते: ब्रेस्ट वॉल आणि धारण भिंत. ब्रेस्ट वॉल नैसर्गिक जमिनीतील कटिंगच्या उताराचे हवामानापासून आणि कट-स्लोप बिघाडापासून संरक्षण करते. मानक सांगते की अस्थिर उतार स्थिर करण्यासाठी टो वॉल (toe wall) वापरता येत नाही. धारण भिंत भराईचा मातीचा दाब आणि रस्त्यावरील वाहतुकीचे भार सहन करते (clause 3.1.2).

धारण भिंत कोण डिझाइन करतो?

येथे मानके अनेकांच्या अपेक्षेपेक्षा शांत आहेत.

• IS 14458 कोणा डिझायनरचे नाव देत नाही. Part 3 म्हणते की ड्राय स्टोन धारण भिंतीचे डिझाइन Part 2 नुसार असणे आवश्यक आहे (clause 3.4). Part 3 च्या Foreword मध्ये म्हटले आहे की चांगल्या दर्जाच्या बांधकामासाठी चांगली देखरेख (supervision) हीच गुरुकिल्ली आहे.
• IS 1905 आवश्यकता नव्हे, तर एक गृहीतक मांडते. त्याच्या Foreword मध्ये म्हटले आहे की गृहीत धरले आहे की चिनाईचे डिझाइन पात्र (qualified) इंजिनिअरकडून होते आणि बांधकाम अनुभवी सुपरवायझरच्या निर्देशांखाली चालते (clause 0.6). स्थिरतेशी संबंधित कलमांत ते डिझायनरच्या विवेकावर (discretion) काही निवडी सोडते (clause 4.2.2.7(b) आणि clause 5.4.2 खालील एक टीप).

म्हणून या पानासाठी वाचलेल्या कोणत्याही भारतीय मानकात धारण भिंत कोणी डिझाइन करणे आवश्यक आहे हे सांगितलेले नाही, किंवा परवान्याचे नाव दिलेले नाही. व्यवहारातील मुद्दे: माती धरणारी कोणतीही भिंत पात्र स्ट्रक्चरल इंजिनिअरने डिझाइन केलेली असावी, आणि दुसऱ्या साइटवरून कॉपी केलेले ड्रॉइंग हे डिझाइन ठरत नाही.

साइटवर काय तपासावे?

हे व्यवहारातील तपासण्या आहेत, संहितेचे नियम नाहीत:

• भिंतीमध्ये कलणे (tilt) किंवा फुगवटा (bulge), आणि तिच्या बाजूने उघडणाऱ्या भेगा.
• पावसानंतर भिंतीतून झिरपणारे पाणी, किंवा भिंतीमागे साचलेले पाणी.
• भिंतीच्या दोन्ही बाजूंच्या जमिनीच्या पातळीत पायरीसारखा फरक.
• सल्ल्याशिवाय कट उताराच्या पायथ्याशी बांधलेली भिंत.

सामायिक सीमाभिंतीचा मालक कोण?

मानके याचा समावेश करत नाहीत. व्यवहारातील मुद्दे: मालकी कागदपत्रे (deeds) तपासा आणि भिंत नकाशावर दाखवली आहे का, तिची जबाबदारी कोणाची आहे, हे नगरपालिकेला विचारा. लेखी करारशिवाय शेजारी खर्च देईल किंवा तो वाटून घेईल, असे गृहीत धरू नका.

कोणत्या चुका टाळाव्यात?

• उतारावर सीमाभिंत बांधणे आणि ती माती धरत नाही असे गृहीत धरणे.
• मागे ड्रेनेज न ठेवता धारण भिंत सोडणे.
• तुमच्या जमिनीसाठी डिझाइन घेण्याऐवजी दुसऱ्या साइटचे ड्रॉइंग वापरणे.
• पावसाळ्यानंतर भेगा किंवा फुगवटे दुर्लक्षित करणे.
• इंजिनिअरला विचारल्याशिवाय कटाच्या पायथ्याशी भिंत बांधणे (व्यवहारातील मुद्दा).

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

कंपाउंड भिंत म्हणजे धारण भिंत का?

नाही, व्याख्येनुसार नाही. कंपाउंड भिंत प्लॉटची हद्द दर्शवते आणि स्वतंत्र उभी असते. धारण भिंत जमिनीची पातळी बदलते तिथे माती धरून ठेवते. उतारावर एकच भिंत दोन्ही काम करू शकते.

कंपाउंड भिंतीला इंजिनिअर लागतो का?

ती माती धरत असेल तर, व्यवहारात, होय. ती सपाट जमिनीवरची फ्री-स्टँडिंग प्लॉट भिंत असेल तर स्थानिक नियमांत काय आवश्यक आहे, हे प्राधिकरणाला आणि तुमच्या आर्किटेक्टला विचारा.

भारतात धारण भिंत कोण डिझाइन करतो?

या पानासाठी वाचलेले कोणतेही भारतीय मानक डिझायनरचे नाव देत नाही. व्यवहारातील मुद्दे: माती धरणारी कोणतीही भिंत पात्र स्ट्रक्चरल इंजिनिअर डिझाइन करतो, आणि प्राधिकरण डिझाइन मागू शकते.

तुमच्या प्लॉटसाठी मानक लागते का?

IS 14458 डोंगराळ भागासाठी लिहिले आहे. सपाट प्लॉटसाठी कोणता कोड आणि पद्धत लागू होते, हे इंजिनिअरला विचारा.

संबंधित मार्गदर्शन

• कंपाउंड भिंतीसाठी किती विटा लागतात
• घरासाठी आर्किटेक्ट, इंजिनिअर आणि कॉन्ट्रॅक्टर
• घर बांधण्यापूर्वी मातीची तपासणी: ती काय आहे आणि ती का महत्त्वाची आहे

हे मार्गदर्शन सामान्य माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. कोणत्याही धारण किंवा सीमाभिंतीचे डिझाइन, ड्रेनेज आणि पाया तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.

स्रोत

• IS 14458 (Part 1):1998, Retaining wall for hill area: Guidelines, Part 1 Selection of type of wall. Foreword and clause 1 (scope) and the Scope note read. BIS listing: not withdrawn.
• IS 14458 (Part 2):1997, Retaining wall for hill area: Guidelines, Part 2 Design of retaining/breast walls. Clauses 1, 3.1.1, 3.1.2, 6.5.1 and 6.5.3, and the water-pressure paragraph after clause 5.1.1 read. BIS listing: not withdrawn. Design content not used.
• IS 14458 (Part 3):1998, Construction of dry stone walls. Clause 3.4 and the Foreword read. BIS listing: not withdrawn.
• IS 1905:1987, Structural use of unreinforced masonry: Code of practice (third revision). Clauses 0.6, 1.1, 4.2.2.7 and the note under 5.4.2 read. BIS listing: not withdrawn. Design content not used.

संबंधित मार्गदर्शक

• बांधकामापूर्वी अँटी-टर्माइट ट्रीटमेंट: IS 6313 टप्पे
• काळी कापूस माती: घरांच्या भेगा आणि इंजिनिअरची तपासणी
• आयसोलेटेड फूटिंगसाठी काँक्रीट: प्रमाण काढण्याचे उदाहरण

ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.