थोडक्यात उत्तर
पावसाळ्यात लाकडी दरवाजा फुगून का अडकतो? लाकूड दमट हवेतून ओलावा शोषते आणि कोरड्या हवेत तो सोडते. IS 287 सांगते की लाकूड आजूबाजूच्या हवेशी समतोल होईपर्यंत ओलावा घेत किंवा सोडत राहते. IS 1141 सांगते की वापरण्यापूर्वी आकुंचन दूर करणे हा सुकवणे (seasoning) या प्रक्रियेचा उद्देश असतो. लाकूड, त्याचे फिनिश किंवा बसवणी योग्य नसेल तर दरवाजा तरीही अडकू शकतो. सुताराने जागेवर दरवाजा, चौकट आणि फिनिश तपासावे.
या पानावर (9)
कोरड्या हंगामात व्यवस्थित बंद होणारा लाकडी दरवाजा पावसाळ्यात घासू शकतो, चिकटू शकतो किंवा अडकू शकतो. यामागे लाकूड हेच कारण असते: ते दमट हवेतून ओलावा शोषते आणि कोरड्या हवेत तो परत सोडते. हे पान लाकडातील ओलाव्याबद्दल आणि सुकवण्याबद्दल भारतीय मानके काय सांगतात, काय सांगत नाहीत, आणि दरवाजा, चौकट व फिनिश यावर काय तपासायचे, हे स्पष्ट करते. यात कोणताही ब्रँड, कोणतेही पॉलिश किंवा दुरुस्तीचा दर दिलेला नाही.
लाकूड हवामानाबरोबर का हलते?
IS 287 हे वेगवेगळ्या वापरासाठीच्या लाकडातील ओलाव्याच्या प्रमाणाबद्दलचे भारतीय मानक आहे. ते सांगते की लाकडातील ओलावा आजूबाजूच्या वातावरणातील ओलाव्याशी समतोल होईपर्यंत लाकूड ओलावा घेते किंवा सोडते (कलम 4): “Any piece of wood will give off or take on moisture from the surrounding atmosphere until the moisture in wood has come to a balance with the existing atmospheric conditions”. लाकूड नेहमी आजूबाजूच्या हवेशी जुळवून घेण्याचा प्रयत्न करत असते.
मानकाच्या प्रस्तावनेत तयार वस्तूवरील परिणाम स्पष्ट केला आहे: “The moisture content of seasoned wood changes from season to season depending chiefly upon the fluctuations in atmospheric humidity”. ते असेही सांगते की “Seasonal changes in the moisture content of wood occur mostly in zones II and III, where a hot, dry summer is abruptly followed by a wet rainy season”. यासाठी मानक झोन II आणि III नमूद करते. अशा झोनमधील घर कोरड्या उन्हाळ्यानंतर पावसाळ्याला सामोरे जाते, आणि तेव्हा दरवाज्यातील लाकूड ओलावा शोषते.
प्रस्तावना असेही सांगते की “Timber shrinks on drying, and the shrinkage in fabricated stores leads to unsightly gaps between planks and loosening of joints besides deformation, cracks, etc.” दरवाजा हा एक बनवलेला साठा (fabricated store) असल्याने याच हालचालीचा त्याच्या आकारावर परिणाम होऊ शकतो.
सुकवणे काय करते?
IS 1141 ही लाकूड सुकवण्यासाठीची संहिता (code) आहे. तिच्या प्रस्तावनेत म्हटले आहे: “Timber shrinks during drying; the main objective of seasoning is to eliminate this shrinkage and the associated drying defects before use”. मानक असेही इशारा देते की अनेक व्यापारदृष्ट्या महत्त्वाच्या प्रजातींचे लाकूड “liable to develop defects during drying and in use, unless carefully seasoned” असते.
चौकटींसाठी संहिता सांगते की लाकडाला योग्य सुकवणी होण्यास वेळ लागू शकतो: “Scantling as used for door and window frames may take from 6 months to a year to attain reasonable degree of seasoning” (कलम 8.2.4). नीट न सुकवलेले लाकूड दरवाजा बसवल्यानंतरही हलत राहू शकते. हा अनुमान मानकांच्या इशाऱ्यांवरून काढलेला आहे, संहितेचा नियम नाही.
IS 287 दरवाज्यांबद्दल काय सांगते?
IS 287 वापरानुसार आणि हवामान झोननुसार लाकडातील ओलाव्याच्या स्वीकारार्ह मर्यादा ठरवते. दरवाजे आणि खिडक्यांसाठी ते प्रत्येक झोनसाठी जाडीनुसार विभागून स्वीकारार्ह ओलावा प्रमाण देते. तक्त्यातील ही आकडेवारी सुकवलेल्या लाकडासाठी आहे. ती सेवा परिस्थितीला योग्य ठरेल अशा ओलाव्याचे लक्ष्य ठेवते, ज्या ओलाव्यापर्यंत लाकूड पोहोचायला हवे, आणि ती तपासणीच्या वेळी लागू होते. दरवाजा बसवल्यानंतरचे ते मोजमाप नाही. मानक या आकड्यावर सहनशीलतेला (tolerance) देखील परवानगी देते, ती कलम 5 मध्ये ठरवली आहे. मानकाची स्वतःची व्याप्ती सांगते: “permissible limits of moisture content … for different stores in each of the four climatic zones” (कलम 1).
म्हणून दरवाजा पुरवठ्याच्या मर्यादेतील लाकडापासून बनवलेला असूनही ओलसर हंगामात फुगू शकतो, कारण घरातील हवा बदलते. तक्ता म्हणजे पुरवठ्याच्या वेळची तपासणी आहे, दरवाजा कसा वागेल याचा अंदाज नाही.
पेंट मदत करते का?
मानकाच्या प्रस्तावनेत म्हटले आहे: “The application of a paint or varnish to the surface of timber reduces changes in moisture content with changes in humidity of the surrounding air.” ते परिणामाचे वर्णन करते आणि कोणतीही आवश्यकता ठरवत नाही. व्यवहारात, कोटिंगने संपूर्ण दरवाजा झाकावा, वरच्या आणि खालच्या कडांसह. हा व्यवहारातील मुद्दा आहे, संहितेचा नियम नाही.
मी काय तपासावे?
हा भाग व्यवहारातील मुद्दे आहे, संहितेचा नियम नाही.
- दरवाजा बनवण्यापूर्वी लाकूड सुकवलेले होते, आणि चौकटीचे लाकूड संहितेत वर्णन केल्याप्रमाणे सुकवलेले होते.
- बसवण्यापूर्वी दरवाजा आणि चौकट आच्छादनाखाली साठवलेले होते. IS 1141 च्या प्रस्तावनेनुसार सुकवलेले लाकूड पावसापासून आणि इतर वर्षावापासून संरक्षित आच्छादनाखाली साठवावे: “should be stored under cover protected from rain and other forms of precipitation”.
- फिनिश सर्व बाजू आणि कडा झाकते, वरची आणि खालची कडदेखील, जेणेकरून ओलाव्यातील बदल समान प्रमाणात होतात.
- वर, बाजूला आणि खाली असलेले अंतर दरवाज्याला ज्या हंगामाचा सामना करावा लागेल त्यानुसार ठरवलेले असते, आणि बिजागरी व चौकट चौरस असतात.
- घासण्याची खूण: दरवाजा कुठे अडकतो तिथे, दरवाजाला रंधा मारण्यापूर्वी झिजलेली कड, फुगलेली चौकट किंवा सैल बिजागरी आहे का ते पहा.
कोणत्या चुका तुम्ही टाळाव्यात?
हा भाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- पावसाळ्यात दरवाज्याला रंधा मारणे, आणि मग कोरड्या हंगामात तो खूप सैल झाल्याचे दिसणे.
- फक्त समोरची बाजू रंगवणे आणि कडा व वरची-खालची बाजू उघड्या ठेवणे.
- ओल्या साठ्यातून थेट लाकूड घेऊन अशा चौकटीत बसवणे की जी नंतर हवाबंद (sealed) केली जाते.
- दरवाजा उघड्यावर ठेवणे, जिथे पाऊस आणि ऊन त्याचा ओलावा बदलतात.
- बिजागरी, चौकट किंवा फरशी हलली असताना लाकडालाच दोष देणे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
दरवाज्याचे लाकूडच नेहमी दोषी असते का?
नेहमीच नाही. मानके दाखवतात की लाकूड हवेबरोबर हलते. म्हणून लाकूड पुरवठ्याच्या मर्यादेत असतानाही फिनिश, चौकट किंवा बसवणी योग्य नसेल तर दरवाजा अडकू शकतो. सुताराला संपूर्ण दार-चौकट एकत्रित रचना (assembly) तपासण्यास सांगा.
पावसाळ्यात तुमचा दरवाजा किती ओला होईल हे IS 287 सांगते का?
नाही. त्याचा तक्ता वापरानुसार आणि झोननुसार स्वीकारार्ह मर्यादा देतो. पावसाळ्यात घरात दरवाजा किती ओलावा गाठतो, हे तो देत नाही.
अडकणारा दरवाजा तुम्ही दुरुस्त करू शकता का?
मानके दुरुस्तीची पद्धत देत नाहीत. दुरुस्ती काय करायची हे सुतार जागेवर ठरवतो. आधी कारण तपासून घ्यायला सांगा, कारण रंधा मारल्याने अशी समस्या लपू शकते जी कोरड्या हंगामात परत येते.
संबंधित मार्गदर्शक
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहिती आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या दरवाज्याची दुरुस्ती सुतार ठरवतो.
स्रोत
- IS 287:1993, Permissible moisture content for timber used for different purposes (third revision). Scope, clause 4 note, Foreword and Table 1 read from page images of a public copy. The table gives permissible moisture content for seasoned timber by use and zone, applied at inspection, not a reading for an installed door. BIS record: valid to 2027-10-31.
- IS 1141:1993, Seasoning of timber: code of practice (second revision). Foreword and clause 8.2.4 read from the text layer and page images of a public copy. BIS record: valid to 2030-04-30.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.