थोडक्यात उत्तर
खिडक्यांची जागा घरातील हवा कशी हलवते? क्रॉस व्हेंटिलेशन म्हणजे एका बाजूच्या उघड्या जागेतून खोलीत हवा येणे आणि दुसऱ्या बाजूच्या उघड्या जागेतून बाहेर जाणे; ते मुख्यतः वाऱ्यामुळे होते. IS 3362 सांगते की इनलेट वाऱ्याच्या बाजूला खालच्या पातळीवर असावा, आउटलेट वाऱ्याच्या पाठीमागच्या बाजूला असावा आणि इनलेट शक्य तितका मोकळा ठेवावा. मॉडेल बायलॉजनुसार प्रत्येक खोलीला बाहेरील हवेत किंवा उघड्या व्हरांड्यात उघडणारी जागा असणे आवश्यक आहे. आकडे तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.
या पानावर (9)
उष्ण खोलीत हवा खेळती राहिली की बरे वाटते. हवा हलवायची तर तिला आत येण्याची आणि बाहेर जाण्याची वाट द्यावी लागते. हे पान सांगते की खिडक्यांची जागा घरातील हवा कशी हलवते, नैसर्गिक वायुविजनावरील भारतीय संहिता काय सांगते आणि मॉडेल बायलॉज प्रत्येक खोलीसाठी काय आवश्यक करतात. या पानात खिडक्यांचे आकार, उंची, टक्केवारी किंवा अंतर दिलेले नाही. ते डिझाइनवर आणि तुमच्या गावच्या नियमांवर अवलंबून असते, आणि ते तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.
हवा कशामुळे हलते?
IS 3362 ही निवासी इमारतींच्या नैसर्गिक वायुविजनाची भारतीय संहिता (code of practice) आहे. ती सांगते की दारे, खिडक्या आणि इतर उघड्या जागांमधून नैसर्गिक वायुविजनाचा दर खालील गोष्टींवर अवलंबून असतो (कलम 5.1): “The rate of ventilation by natural means through doors and windows and other openings depends on: a) direction and velocity of wind outside and sizes and position of the openings (wind action), and b) stack effect”.
म्हणून हवा दोन गोष्टींमुळे हलते. वारा हवा ढकलतो, आणि गरम हवा वर जाते (स्टॅक इफेक्ट, stack effect). संहिता सांगते की वारा वाहत असताना निवासी इमारतींमध्ये स्टॅक इफेक्ट नगण्य दिसतो आणि त्याकडे दुर्लक्ष करता येते (कलम 5.1.1): “appears to be insignificant and at any rate may be neglected”. हवा स्थिर असेल तर फार थोडी हालचाल होते. म्हणून वाऱ्याचा विचार करून नियोजन करा, आणि वर जाणाऱ्या गरम हवेवर अवलंबून राहू नका.
मॉडेल बायलॉजमध्येही नैसर्गिक वायुविजनाची व्याख्या अशीच आहे (कलम 1.1): “Supply of outside air into a building through window or other openings due to wind outside and convection effects arising from temperature or vapour pressure differences (or both) between inside and outside of the building”.
इनलेट आणि आउटलेट कुठे असावेत?
संहिता मूलभूत मांडणी देते. ती सांगते: “Inlet openings in the buildings should be well distributed and should be located on the windward side at a low level, and outlet openings should be located on the leeward side” (कलम 6.1). वाऱ्याची बाजू (windward side) म्हणजे वारा ज्या बाजूने येतो ती बाजू, आणि पाठीमागची बाजू (leeward side) म्हणजे वाऱ्यापासून दूरची बाजू.
भिंतीच्या वरच्या भागातील उघड्या जागा खोलीतील माणसांसाठी फारसे काही करू शकतील. संहिता सांगते की वरच्या पातळीवरील इनलेट आणि आउटलेट उघड्या जागा “at high levels may only clear the top air at that level without producing air movement at the level of occupancy” (कलम 6.1). म्हणून हवेच्या हालचालीसाठी महत्त्वाच्या उघड्या जागा त्या असतात, जिथे माणसे बसतात आणि झोपतात त्या उंचीवर असतात.
इनलेट अडवला जाऊ नये. संहिता सांगते की इनलेट उघड्या जागा “should not as far as possible be obstructed by adjoining buildings, trees, sign boards or other obstructions or by partitions inside in the path of air flow” (कलम 6.2). खिडकीसमोर ठेवलेले झाड, भिंत किंवा उंच कपाट हवा अडवते.
इनलेट आणि आउटलेट साधारण सारख्या आकाराचे असावेत. संहिता सांगते की “Greatest flow per unit area of opening is obtained by using inlet and outlet openings of nearly equal areas at the same level” (कलम 6.3).
एकाऐवजी दोन खिडक्या
ज्या खोलीला फक्त एकच बाहेरील भिंत आहे, तिथे पर्याय कमी असतात. संहिता त्या भिंतीवर एका खिडकीपेक्षा दोन खिडक्यांना प्राधान्य देते: “provision of two windows on that wall is preferred to that of a single window” (कलम 6.6). तसेच वाऱ्याच्या बाजूची एकच खिडकी खोलीच्या दूरच्या अर्ध्या भागात फारशी हवा हलवत नाही, असेही ती सांगते: “hardly any air movement is produced in the leeward half of the room” (कलम A-4.1(a)).
खोलीला दोन बाजूंना खिडक्या असतील तर संहिता सांगते की एकमेकांच्या तिरपे समोरासमोर ठेवलेल्या खिडक्या, ज्यात वाऱ्याच्या बाजूची खिडकी वाऱ्याच्या उगमाजवळच्या कोपऱ्याजवळ असते, “give better performance than other window arrangements for most of the buildings orientations” (कलम 6.7).
मॉडेल बायलॉज काय आवश्यक करतात?
मॉडेल बायलॉज सांगतात की प्रत्येक खोलीला बाहेरील हवेसाठी उघड्या जागा लागतात. बायलॉज म्हणतात की खोल्यांमध्ये प्रकाश आणि हवेसाठी एक किंवा अधिक उघड्या जागा असणे आवश्यक आहे, ज्या थेट बाहेरील हवेत किंवा उघड्या व्हरांड्यात उघडतात (कलम 4.30.1): “Rooms shall have, for the admission of light and air, one or more openings, such as windows and ventilators, opening directly to the external air or into an open verandah”. म्हणजे प्रत्येक खोलीला बाहेरील हवेत किंवा उघड्या व्हरांड्यात उघडणारी जागा लागते. बाथरूम किंवा शौचालय अशा प्रकारे असणे आवश्यक आहे की त्याची किमान एक भिंत बाहेरील हवेकडे उघडते (कलम 4.5.3(a)): “shall be so situated that at least one of its walls shall open to external air”.
जिथे स्वयंपाकघर किंवा शौचालय मोकळ्या जागेत उघडत नाही, तिथे बायलॉज यांत्रिक वायुविजन स्वीकारतात (कलम 4.25.4). या उघड्या जागांसाठी मॉडेल संहितेतील आकार इथे वापरलेले नाहीत. तुमच्या गावात लागू होणारा नियम तपासा.
नकाशात काय दिसायला हवे?
हा भाग व्यवहारातील मुद्दे आहे, संहितेचा नियम नाही.
- तुमच्या भागात वारा साधारणपणे घराच्या कोणत्या बाजूने येतो, हे स्थानिक हवामान माहितीवरून.
- प्रत्येक खोलीच्या खिडक्या कुठे आहेत, आणि खोलीच्या रचनेनुसार शक्य असेल तिथे किमान दोन खिडक्या वेगवेगळ्या भिंतींवर.
- इनलेटच्या बाजूच्या खिडक्या शेजारची भिंत, झाड किंवा उंच बांधलेले कपाट यांनी अडवलेल्या नाहीत.
- खोल्यांमधील दारे उघडी ठेवता येतील, म्हणजे हवा घरातून फिरेल.
कोणत्या चुका तुम्ही टाळाव्यात?
हा भाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- एका भिंतीवर एकच लहान खिडकी, हवा हवी असलेल्या खोलीसाठी.
- उंचावर बसवलेल्या खिडक्या, जिथे हवा खोलीतील माणसांपर्यंत पोहोचेल असे नाही.
- खिडकीसमोर ठेवलेले फर्निचर किंवा बांधलेले कपाट.
- छतावरचा पंखा (ceiling fan) उघड्या जागांमधून होणाऱ्या हवेच्या प्रवाहाची जागा घेईल अशी अपेक्षा ठेवणे. पंखा खोलीत आधीपासून असलेली हवा फिरवतो.
- ग्रिल आणि जाळ्या निवडताना त्या अडवणाऱ्या हवेचा विचार न करणे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
शांत दिवशी क्रॉस व्हेंटिलेशन चालते का?
हे वाऱ्यावर अवलंबून आहे. संहिता वाऱ्याला मुख्य चालक मानते, आणि वारा नसेल तर फार थोडी हवा हलते. उघड्या जागांचे नियोजन प्रचलित (प्रमुख) वाऱ्याच्या दिशेनुसार करा, आणि नैसर्गिक वायुविजन पुरेसे नसेल तिथे यांत्रिक वायुविजन वापरा.
एकच खिडकी असलेल्या खोलीत क्रॉस व्हेंटिलेशन तुम्हाला करता येईल का?
संहितेत इतर खिडकी मांडणीपेक्षा चांगल्या कामगिरीचे उदाहरण म्हणजे तिरपे समोरासमोरच्या खिडक्या (कलम 6.7), आणि ती एका भिंतीवरील दोन खिडक्यांना एकाच खिडकीपेक्षा प्राधान्य देते (कलम 6.6). व्यवहारातील मुद्दे: दुसरी उघडी जागा दुसऱ्या भिंतीवर असल्यास सहसा उपयोगी ठरते. खोलीत दुसरी उघडी जागा ठेवता येईल का, ते तुमच्या आर्किटेक्टला विचारा.
बायलॉज बाहेरील भिंत नसलेल्या खोलीला परवानगी देतात का?
बायलॉजनुसार प्रत्येक खोलीला बाहेरील हवेत किंवा उघड्या व्हरांड्यात उघडणारी जागा असणे आवश्यक आहे (कलम 4.30.1). बाहेरील भिंत नसलेल्या खोलीचे नियोजन करण्यापूर्वी नेमका नियम तुमच्या स्थानिक प्राधिकरणाकडून तपासा.
संबंधित मार्गदर्शक
- कोणत्या भिंती 4.5 inch असू शकतात? भार वाहणाऱ्या आणि विभाजन भिंती
- पावसात खिडक्यांतून गळती: फ्रेम, सिल आणि ड्रिप (इंग्रजी)
- सेटबॅक नियम स्पष्ट: मोजा आणि तुमचा तक्ता शोधा
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहिती आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. घरातील उघड्या जागा तुमचा आर्किटेक्ट आणि इंजिनिअर ठरवतात.
स्रोत
- IS 3362:1977, Code of practice for natural ventilation of residential buildings (first revision). Clauses 0.2, 5.1, 5.1.1, 6.1, 6.2, 6.3, 6.6, 6.7 and A-4.1(a) read from page images of a scanned copy. BIS record: not withdrawn, valid to 2028-11-30. Figures in the code are not used here.
- MoHUA, Model Building Bye-Laws 2016 (TCPO): clauses 1.1 (natural ventilation), 4.5.3(a), 4.25.4 and 4.30.1, read from the text. Guidance for states and local bodies; applies only where a state or town adopts it. Figures in these clauses are not used here.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.