थोडक्यात उत्तर
एक-पाइप आणि दोन-पाइप ड्रेनेज प्रणालीमध्ये काय फरक आहे? दोन-पाइप प्रणालीत टॉयलेटचे सांडपाणी स्वतःच्या सॉइल पाइपमधून जाते, आणि स्वयंपाकघर, बाथ व वॉश बेसिनचे सांडपाणी गली ट्रॅपमधून वेगळ्या वेस्ट पाइपमधून जाते. एक-पाइप प्रणालीत वेस्ट आणि सॉइल शाखा एका मुख्य पाइपला जोडतात, गली ट्रॅप नसतो आणि ट्रॅप व्हेंट केलेले असतात. IS 5329 सांगते की मांडणी इमारतीच्या प्रकारावर आणि आराखड्यावर अवलंबून असते. स्थानिक प्राधिकरणाने मंजूर केलेला तुमचा प्लंबिंग आराखडा कोणती प्रणाली वापरली आहे ते दाखवतो.
या पानावर (11)
घराचा ड्रेन प्लंबर पाइप बसवायला सुरुवात करेपर्यंत सोपा वाटतो. त्यात सॉइल पाइप, वेस्ट पाइप, व्हेंट पाइप, ट्रॅप आणि गली असतात, आणि जवळचा पावसाचा पाइप यापैकी कोणालाही जोडता कामा नये. हे पान प्रत्येक भाग काय करतो आणि मांडण्या कशा वेगळ्या असतात ते स्पष्ट करते. यात पाइपचे आकार, उतार किंवा व्हेंटची उंची दिलेली नाही. ती तुमच्या प्लंबर आणि इंजिनिअरसाठीची डिझाइन मूल्ये आहेत, आणि मानके तसे स्पष्टपणे सांगतात.
मुख्य भाग कोणते आहेत?
भारतीय मानके हे शब्द वापरतात. खालील व्याख्या IS 5329 मधील आहेत.
| भाग | काय वाहून नेतो किंवा काय करतो |
|---|---|
| सॉइल पाइप | वॉटर क्लोसेट (WCs) आणि युरिनलमधील विसर्ग वाहून नेतो. IS 1742 याला “soil waste” म्हणते |
| वेस्ट पाइप | वॉश बेसिन, सिंक आणि तत्सम फिटिंगमधील विसर्ग वाहून नेतो, ज्यात मानवी विष्ठा नसते. IS 1742 याला “waste water” किंवा “sullage” म्हणते |
| मुख्य सॉइल पाइप आणि मुख्य वेस्ट पाइप | फांद्या गोळा करून त्या खाली ड्रेनपर्यंत नेणारे उभे पाइप |
| इमारतीचा ड्रेन (building drain) | भिंतींच्या आतील सर्वात खालचा आडवा पाइप. तो घराच्या सीवर लाइनपर्यंत जातो, जी इमारतीच्या भिंतीबाहेर एक मीटरपासून सुरू होते |
| व्हेंटिंग पाइप | प्रणालीतून हवा फिरू देतो, जेणेकरून ट्रॅपमधील पाणी बाहेर खेचले जात नाही |
| ट्रॅप | पाण्याचा सील धरून ठेवणारे फिटिंग, जो पाइपमधून दुर्गंधी हवा परत वर येण्यापासून थांबवतो. IS 5329 म्हणते की ते असे करते, योग्यरीत्या व्हेंट केलेले असताना: “when properly vented” |
| गली ट्रॅप | भिंतीबाहेरील खोल सीलचा ट्रॅप, जो वेस्ट पाइपला मुख्य ड्रेनपासून वेगळा करतो |
IS 1742 सांगते की व्हेंटिंग पाइप ट्रॅपचे सील जास्त दाब-चढउतारांपासून संरक्षित करतो: “protects trap seals from excessive pressure fluctuation.” व्हेंट अस्तित्वात असण्याचे मुख्य कारण हेच आहे. ते नसतील तर ट्रॅप पाण्याचा सील गमावू शकतो, आणि मग घरात वास येतो.
दोन-पाइप प्रणाली म्हणजे काय?
दोन-पाइप प्रणालीत घरात दोन वेगळे पाइप असतात जे ड्रेनपर्यंत पोहोचतात. IS 5329 तिची व्याख्या अशी करते: दोन स्वतंत्र विसर्ग पाइप असलेली प्रणाली, त्यातील एक पाइप मैला थेट ड्रेनपर्यंत नेतो आणि दुसरा पाइप ट्रॅप केलेल्या गलीमधून सांडपाणी ड्रेनपर्यंत नेतो: “a discharge pipe system comprising two independent discharge pipes one of which conveys soil directly to the drain, the other conveying waste water to the drain through a trapped gully.”
BMTPC च्या सॅनिटरी आणि ड्रेनेज डायजेस्टमध्येही हेच चित्र सोप्या शब्दांत दिले आहे: WC आणि युरिनलमधील घाण एका पाइपमध्ये सोडली जाते, ज्याला सामान्यतः सॉइल पाइप म्हणतात: “the foul matter from the WCs and urinals is discharged into one pipe, commonly known as soil pipe.” स्वयंपाकघर, बाथ आणि वॉश बेसिनचे सांडपाणी वेस्ट पाइपमध्ये जाते, जो गली ट्रॅपमधून जोडलेला असतो.
दोन-पाइप मांडणी भारतीय घरांमधील पारंपरिक मांडणी आहे. दोन्ही पाइपना स्वतःचा व्हेंट लागतो.
एक-पाइप प्रणाली म्हणजे काय?
एक-पाइप प्रणालीत सिंक, बाथ आणि वॉश बेसिनमधील सांडपाणी आणि सॉइल शाखा एकाच मुख्य पाइपला मिळतात, जो ड्रेनपर्यंत जातो. IS 5329 म्हणते की या प्रणालीत गली ट्रॅप आणि वेस्ट पाइप पूर्णपणे वगळले जातात, पण सर्व ट्रॅप पूर्णपणे व्हेंट केलेले असतात: “gully traps and waste pipes are completely dispensed with but all the traps of water closets, basin, etc., are completely ventilated to preserve water seal.”
BMTPC म्हणते की ही प्रणाली अशा इमारतींसाठी योग्य ठरते जिथे प्रत्येक मजल्यावर बाथ आणि WC एकमेकांजवळ ठेवलेले असतात: “the baths, WCs etc are placed near each other at each floor.” त्या कारणामुळे BMTPC बहुमजली घरांसाठी ही प्रणाली किफायतशीर म्हणते. एखादी मांडणी घरासाठी योग्य आहे का, हे केवळ पाइप नव्हे तर मांडणी ठरवते.
IS 5329 सिंगल-स्टॅक (single-stack) प्रणालीचेही वर्णन करते, जिथे सर्व वेस्ट आणि सॉइल एकाच पाइपमध्ये जातात, आणि तोच पाइप व्हेंटिंगचेही काम करतो. हा तिसरा पर्याय आहे, कॉपी करायचा नियम नाही. IS 5329 पुढे म्हणते की सिंगल-स्टॅक प्रकरणात एका स्टॅकला विसर्ग करू शकणाऱ्या टॉयलेटची संख्या मर्यादित असते, आणि इतर कोणत्याही प्रकरणासाठी स्थानिक प्राधिकरणाची परवानगी लागते.
तुमच्या घरात कोणती मांडणी वापरली आहे?
IS 5329 सांगते की डिझाइन “will depend on the type and planning of the buildings”, म्हणजे इमारतीचा प्रकार आणि नियोजनावर अवलंबून असेल, आणि त्यात दोन-पाइप, एक-पाइप आणि सिंगल-स्टॅक पर्याय दिलेले आहेत. निवड सहसा डिझायनर करतो. तुमचे काम आहे ती आराखड्यावर पाहणे आणि ती का निवडली ते विचारणे.
प्लंबर किंवा इंजिनिअरला ड्रॉइंगवर खालील गोष्टी दाखवायला सांगा:
- प्रत्येक सॉइल पाइप कुठे जातो, आणि प्रत्येक वेस्ट पाइप कुठे जातो.
- प्रत्येक ट्रॅप कुठे बसतो, आणि त्याला कोणता व्हेंट सेवा देतो.
- गली ट्रॅप आहे का, आणि तो कुठे आहे.
- इमारतीचा ड्रेन घरातून कुठे बाहेर पडतो, आणि तो सांडपाणी वाहिनीला किंवा सेप्टिक टँकला कुठे जोडला जातो.
पावसाचे पाणी कुठे जाते?
पावसाचे पाणी वेगळे ठेवले जाते. IS 1742 सांगते की सर्वसाधारणपणे पावसाचे पाणी सांडपाणी (sewage) आणि सुलेज (sullage) पासून वेगळे हाताळणे आवश्यक आहे: “Generally, rain water shall be dealt with separately from sewage and sullage.” IS 5329 मध्ये पावसाचे पाइप समाविष्ट नाहीत.
या एका मुद्द्यावर नियम कडक आहे. IS 1742 सांगते की पावसाचा पाइप सॉइल पाइप किंवा त्याच्या व्हेंट पाइपमध्ये किंवा वेस्ट पाइप किंवा त्याच्या व्हेंट पाइपमध्ये विसर्ग करता कामा नये किंवा त्यांना जोडता कामा नये: “shall not discharge into or connect with any soil pipe or its ventilating pipe or any waste pipe or its ventilating pipe.” IS 5329 सॉइल पाइपबाबत तेच सांगते: ते कोणत्याही पावसाच्या पाइपला जोडता कामा नयेत: “shall not be connected with any rain water pipe.” BMTPC एका ओळीत सांगते: पावसाचे पाइप “should never be used as soil pipes” म्हणजे सॉइल पाइप म्हणून कधीही वापरू नयेत, आणि सॉइल पाइप “should never be used to carry rain water from the roof” म्हणजे छतावरून पावसाचे पाणी नेण्यासाठी कधीही वापरू नयेत.
म्हणून छत आणि गच्चीचे डाउनपाइप वादळी पाण्याच्या ड्रेनला जातात, टॉयलेटच्या स्टॅकला नाही. काही मीटर पाइप वाचवण्यासाठी त्यांना सॉइल पाइपला जोडणारा प्लंबर अशी समस्या निर्माण करतो, जी वास आणि तुंबलेल्या टॉयलेटच्या रूपात दिसते.
व्हेंट आणि ट्रॅप काय करतात?
BMTPC म्हणते की फिटिंगखालील ट्रॅपसाठी योग्य व्हेंट पाइप दिलाच पाहिजे, नाहीतर पाण्याचा सील ओढला जाण्याची शक्यता असते: “A proper vent pipe has to be provided for the traps under fixtures as otherwise the water seal is liable to be siphoned off.” ते असेही म्हणते की व्हेंट घरातून दुर्गंधी बाहेर जाऊ देतो. IS 5329 सांगते की व्हेंटिंग पाइप असे बसवलेले असावेत की त्यात पाणी साचू शकणार नाही: “should be so installed that water cannot be retained in them,” आणि ते उभे बसवावेत, शक्य असेल तिथे आडवे पाइप टाळून.
BMTPC असाही सल्ला देते की ट्रॅप फिटिंगच्या शक्य तितके जवळ बसवावेत, वेस्ट पाइपची लांबी कमी करण्यासाठी: “as close as possible to fixtures, in order to reduce the length of waste pipe.” पाइपचा भाग जितका छोटा, तितकी अडथळ्याची शक्यता कमी.
IS 1742 सांगते की ड्रेनेज पाइप इमारतींच्या वर, व्हेंटिंग पाइपसाठी निर्देशित उंचीपर्यंत नेणे आवश्यक आहे: “shall be carried to a height above the buildings as specified for ventilating pipe (see IS 5329).” मानक सांगते की मुख्य व्हेंटचे वरचे टोक छतापेक्षा वर मोकळ्या हवेत सुरू राहू शकते, किंवा सर्वात वरच्या फिटिंगच्या वर मुख्य सॉइल किंवा वेस्ट पाइपला मिळू शकते. ते घराच्या आत संपत नाही.
चांगली ड्रेन मांडणी कशी दिसते?
BMTPC नियोजनातील सर्वात महत्त्वाचे मुद्दे सांगते:
- बाथरूम आणि टॉयलेट एका गटात ठेवा, जेणेकरून सॉइल आणि वेस्ट पाइप लहान आणि कमी असतील.
- WC मुख्य सॉइल पाइपच्या जवळ ठेवा.
- लांब आडव्या धावा टाळा.
- वळणे तीक्ष्ण कोनात न करता मोठ्या वक्रात करा, कारण तीक्ष्ण वळणात घनपदार्थ थांबू शकतात.
- प्रवाहाच्या दिशेने पाइपचा व्यास कमी करू नका.
- पाइपचे काम सहज पोहोचण्याजोगे ठेवा, म्हणजे ते स्वच्छ करता येईल, आणि सांधे भिंतीत गाडू नका.
IS 1742 मूलभूत उताराचा नियम आकड्याशिवाय देते: उतार पुरेसा असणे आवश्यक आहे “to prevent these temporary building up and blocking the drains.” नेमका उतार मानकांमध्ये आणि तुमच्या प्लंबरकडून ठरवला जातो. तो इंटरनेटवरील एका तक्त्यावरून ठरवू नका.
तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत, संहितेचे नियम नाहीत.
- सॉइल पाइपला छतावरील डाउनपाइप जोडणे. मानके त्यावर बंदी घालतात.
- व्हेंटशिवाय ट्रॅप सोडणे. ट्रॅप सील गमावतात आणि घरात वास येतो.
- ओव्हरफ्लो पाइप विसरणे. BMTPC नोंदवते की बाथ, वॉश बेसिन आणि पँट्री सिंकना सहसा ओव्हरफ्लो पाइप असतो. तो क्वचितच फ्लश होतो, त्यामुळे त्याला वास येऊ शकतो.
- सांधे चाचणी न करून घेता सोडणे. BMTPC सांगते की फिक्स्चर जोडण्यापूर्वी सांध्यांची पाणी न गळण्याबाबत चाचणी करून घ्यावी.
- प्लंबिंग तपासण्यापूर्वी पाइप झाकणे. BMTPC सांगते की सहसा झाकण्यापूर्वी स्थानिक प्राधिकरण प्लंबिंगची तपासणी करते. पाइपच्या मांडण्यांची नोंद ठेवा: त्यांचे स्थान, खोली, आकार, जोड, ट्रॅप आणि व्हेंट.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सॉइल पाइप आणि वेस्ट पाइप म्हणजे काय?
सॉइल पाइप WC आणि युरिनलमधील मैला वाहून नेतो. वेस्ट पाइप सिंक, वॉश बेसिन आणि बाथमधील पाणी वाहून नेतो. IS 1742 याच विभाजनासाठी “soil waste” आणि “waste water” (sullage) हे शब्द वापरते.
एक-पाइप प्रणालीला परवानगी आहे का?
IS 5329 तिचे वर्णन इमारतीनुसार डिझायनर निवडू शकणाऱ्या पर्यायांपैकी एक म्हणून करते. ती तुमच्या घरासाठी परवानगीयोग्य आहे का, हे तुमच्या आराखड्यावर आणि स्थानिक बांधकाम नियमांवर (बायलॉज) अवलंबून आहे. स्थानिक प्राधिकरणाला विचारा.
पावसाचे पाणी सांडपाणी वाहिनीत जावे की स्वतंत्रपणे ड्रेन व्हावे?
IS 1742 सांगते की पावसाचे पाणी सांडपाण्यापासून वेगळे हाताळले जाते. सांडपाणी वाहिनीला जोडणी फक्त तिथेच परवानगी आहे जिथे प्राधिकरण ती देते, आणि त्यासाठी संहिता अटी ठरवते. घरासाठी, ते सॉइल आणि वेस्ट पाइपपासून वेगळे ठेवा.
घराबाहेरील पाइपची जबाबदारी कोणाची आहे?
BMTPC सांगते की सीवर लाइन पुरवणे आणि तिची देखभाल करणे ही महापालिका संस्थेची (ULB) जबाबदारी आहे. घरमालक घराच्या आतील ड्रेनेज पुरवतो आणि ते मेन किंवा लॅटरल सीवर लाइनला जोडतो. तुमच्या आराखड्यात ती जोडणी कुठे आहे हे दाखवलेले असणे आवश्यक आहे.
संबंधित मार्गदर्शक
- PVC पाइपचे आकार mm आणि इंचात: आकड्यांचा अर्थ
- सेप्टिक टँकचा आकार: तो कसा ठरवला जातो
- सोक पिट विरुद्ध सेप्टिक टँक
- घराच्या सीवर लाइनसाठी पाइप: UPVC, स्टोनवेअर, RCC किंवा DWC
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहिती आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमचा प्लंबर, तुमचा इंजिनिअर आणि स्थानिक प्राधिकरण तुमच्या घराची मांडणी आणि आकार ठरवतात.
स्रोत
- IS 5329:1983, Code of Practice for Sanitary Pipe Work Above Ground for Buildings (first revision, reaffirmed 2001). Clauses 1.1, 1.2, 2.2, 2.3, 2.4, 2.5, 2.20, 6.1, 6.6.3, 6.8.1 and 6.8.2.
- IS 1742:1983, Code of Practice for Building Drainage. Clauses 2.36, 2.45, 4.3.1, 4.8.3, 4.10.3.6 and 4.6.1.1.
- BMTPC, House Building Digest 11: Sanitary and Drainage (Aam Aadmi Series), pages 2, 5, 7, 11, 12, 13, 15 and 16.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.