थोडक्यात उत्तर
सेटबॅक म्हणजे काय, आणि तुमच्या प्लॉटला लागू असलेला सेटबॅक कसा शोधायचा? सेटबॅक म्हणजे इमारतीने प्लॉटच्या सीमेपासून किंवा बिल्डिंग लाइनपासून ठेवणे आवश्यक असलेले मोकळे अंतर. तो तुमचे शहर किंवा राज्य प्राधिकरण ठरवते, एका राष्ट्रीय आकड्यावर नाही. मॉडेल बायलॉज सेटबॅक मास्टर प्लॅन किंवा डेव्हलपमेंट प्लॅनवर सोडतात. तुमच्या प्लॉटला लागू असलेला तक्ता, रस्त्याची श्रेणी आणि कॉर्नरचा नियम कोणता, हे आर्किटेक्ट किंवा प्राधिकरणाला विचारा, आणि बांधकाम करण्यापूर्वी मंजूर आराखडा तपासा.
या पानावर (10)
घर साधारणपणे प्लॉटच्या सीमेपासून आणि प्राधिकरणाने आखलेल्या कोणत्याही रस्ता-रुंदीकरणाच्या रेषेपासून काही अंतर मागे बांधले जाते. ते अंतर म्हणजे सेटबॅक. हा नियम स्थानिक असतो. हे मार्गदर्शन सेटबॅक म्हणजे काय, तो कसा मोजतात, राष्ट्रीय मॉडेल काय म्हणते, आणि तुमच्या प्लॉटला लागू असलेला तक्ता कसा शोधायचा ते समजावते. यात सेटबॅकचे आकडे दिलेले नाहीत, कारण ते तुमचे शहर किंवा राज्य ठरवते, आणि मॉडेल बायलॉज ते स्थानिक आराखड्यावर सोडतात.
सेटबॅक म्हणजे काय?
सोप्या शब्दांत, सेटबॅक म्हणजे तुमची इमारत आणि प्लॉटची सीमा किंवा बिल्डिंग लाइन यांच्यातील मोकळे अंतर. मॉडेल बायलॉजमधील महत्त्वाच्या संज्ञा अशा आहेत (कलम क्रमांक MoHUA च्या Model Building Bye-Laws 2016 मधून आहेत):
- सेटबॅक रेषा (कलम 111). साधारणपणे प्लॉटच्या सीमांना किंवा रस्त्याच्या मध्यरेषेला समांतर असलेली रेषा, जी प्रत्येक प्रकरणासाठी प्राधिकरण ठरवते किंवा मास्टर प्लॅन किंवा झोनल प्लॅनने शिफारस केल्याप्रमाणे आखली जाते. प्राधिकरणाच्या परवानगीशिवाय या रेषेपलीकडे प्लॉटच्या सीमेच्या दिशेने काहीही बांधता येत नाही.
- बिल्डिंग लाइन (कलम 19). ज्या रेषेपर्यंत रस्त्याच्या लगत असलेल्या, रस्त्याच्या विस्तारावरील किंवा भविष्यातील रस्त्यावरील इमारतीचा प्लिंथ कायदेशीररीत्या विस्तारू शकतो ती रेषा. त्यात कोणत्याही योजनेने किंवा डेव्हलपमेंट प्लॅनने आखलेल्या रेषांचा समावेश होतो. प्राधिकरण ती वेळोवेळी बदलू शकते.
- बिल्डिंग एनव्हेलप (कलम 18). प्लॉटवर इमारत ज्या आडव्या मर्यादेपर्यंत बांधता येते त्या मर्यादा.
म्हणून सेटबॅक प्राधिकरणाने आखलेल्या रेषेपासून मोजला जातो, आणि ती रेषा प्लॉटची सीमा, रस्त्याच्या बाजूची रेषा किंवा आराखड्याने भविष्यातील रस्त्यासाठी ठरवलेली रेषा असू शकते. तुमच्या प्लॉटला कोणती रेषा लागू होते ते तपासा.
सेटबॅक कसा मोजतात?
व्यवहारातील मुद्दे, वरील व्याख्यांवर आधारित:
- मंजूर आराखड्यावर आणि जागेवर, खुणेच्या दगडांनी किंवा सर्वेक्षणाने प्लॉटची सीमा शोधा.
- प्लॉटच्या त्या बाजूसाठी प्राधिकरणाने आखलेली बिल्डिंग लाइन किंवा सेटबॅक रेषा शोधा. ती सीमेपेक्षा वेगळी असू शकते.
- त्या रेषेला काटकोनात, रेषेपासून इमारतीच्या सर्वात जवळच्या भागापर्यंत अंतर मोजा (व्यवहारातील मुद्दा; कलम 106 काटकोनाचा नियम फक्त रस्त्याच्या रुंदीसाठी देते). मॉडेलच्या इमारतीच्या व्याख्येत बाल्कनी आणि कॉर्निस यांचा समावेश होतो (कलम 16(ii)), म्हणून त्या पुढे आलेल्या भागांचीही तपासणी करा.
- आराखड्यावर आणि जागेवर मोजलेले अंतर एकसारखेच ठेवा.
रस्त्याच्या मध्यरेषेवरून, कंपाउंड भिंतीवरून किंवा ड्रेनच्या कडेवरून मोजू नका, तुमच्या प्राधिकरणाचा आराखडा तसे सांगितल्याशिवाय (व्यवहारातील मुद्दा).
कॉर्नर प्लॉट म्हणजे काय?
कॉर्नर साइट म्हणजे दोन किंवा अधिक एकमेकांना छेदणाऱ्या रस्त्यांच्या संगमावरची साइट (कलम 114). मॉडेल बायलॉज फ्रंटेजसाठी एक नियम देतात: साइट दोन रस्त्यांना लागून असेल तर फ्रंटेज जास्त रुंदी असलेल्या रस्त्यावर असते. दोन्ही रुंदी सारख्या असतील तर साइटची जास्त खोली फ्रंटेज आणि मोकळ्या जागा ठरवते (कलम 2.10.2(b)). तुमच्या शहराचा नियम तपशीलात वेगळा असू शकतो, म्हणून तुमच्या प्लॉटसाठी कोणती बाजू पुढची आहे ते प्राधिकरणाला विचारा.
बाल्कनी, छज्जा आणि सनशेड मोजले जातात का?
| मॉडेलमधील संज्ञा | कलम | अर्थ |
|---|---|---|
| छज्जा | 23 | उघड्या जागेवरील उतरता किंवा आडवा पुढे आलेला भाग, हवामानापासून संरक्षणासाठी |
| बाल्कनी | 13 | आडवा पुढे आलेला भाग, कॅन्टिलिव्हर असो वा नसो, मार्ग किंवा बसण्याची जागा म्हणून वापरला जाणारा |
| झाम्प (Jhamp) | 67 | बाल्कनी, कॅनोपी किंवा व्हरांड्याखाली खाली येणारा भाग, ऊन आणि पावसासाठी |
| झोट (jhot) | 68 | पाण्याच्या निचऱ्यासाठी मोकळी ठेवलेली पट्टी; ती प्रवेशमार्ग नाही आणि सेटबॅकचा भाग मानला जात नाही |
मॉडेल बायलॉज काही पुढे आलेल्या भागांना परवानगी देतात, आणि त्यांच्यावर मर्यादाही घालतात. छज्जा हा उघड्या जागेवरील उतरता किंवा आडवा पुढे आलेला भाग असतो, जो हवामानापासून संरक्षण देतो (कलम 23). बाल्कनी हा आडवा पुढे आलेला भाग असतो, कॅन्टिलिव्हर असो वा नसो (कलम 13). कॉर्निस, छज्जा किंवा हवामानापासून संरक्षणासाठीची सावली मोकळ्या जागेत किती पुढे जाऊ शकते यावर मॉडेलमध्ये मर्यादा आहे, आणि मॉडेल जागेची किमान रुंदी राखते (कलम 4.29.1). निवासी इमारतीत छत-पातळीवरील बाल्कनीला स्वतःच्या जमिनीतील सेटबॅकवर मर्यादेत पुढे येण्याची परवानगी मॉडेल देते (कलम 4.29.1(c)). प्रत्येक पुढे आलेल्या भागाची व्याप्ती तुमच्या शहराच्या नियमांनी ठरते, म्हणून बांधण्यापूर्वी मंजूर आराखडा तपासा.
मॉडेल असेही सांगते की झोट (jhot), म्हणजे पाण्याच्या निचऱ्यासाठी मोकळी ठेवलेली पट्टी, ही प्रवेशमार्ग नाही आणि सेटबॅकचा भाग म्हणून गणली जात नाही (कलम 68).
तुमच्या शहराचा तक्ता कुठे शोधायचा?
मॉडेल बायलॉजमध्ये निवासी प्लॉटसाठी सेटबॅकचा तक्ता नाही. मॉडेलमधील तक्ता 3.3 प्लॉटच्या क्षेत्रफळावर आधारित आहे आणि ग्राउंड कव्हरेज, फ्लोअर एरिया रेशो, डवेलिंग युनिट्स आणि उंची देतो, पण त्यात सेटबॅकचा स्तंभ नाही. मॉडेल सांगते की वेगवेगळ्या प्लॉट आकारांसाठी किमान सेटबॅक मास्टर प्लॅन किंवा डेव्हलपमेंट प्लॅनने ठरवले जातात, किंवा URDPFI मार्गदर्शक सूचनांमधील सरलीकृत डेव्हलपमेंट प्रमोशन रेग्युलेशन्सने (विभाग 3 च्या टिपा, मुद्दा ii).
म्हणून तपासण्याची जागा तुमचे स्थानिक प्राधिकरण आहे:
- मास्टर प्लॅन किंवा डेव्हलपमेंट प्लॅन तुमच्या शहराचा किंवा परिसराचा. यात अनेकदा बिल्डिंग लाइन आणि रस्ता-रुंदीकरणाच्या रेषा ठरवलेल्या असतात.
- इमारतीचे बायलॉज तुमच्या राज्याचे किंवा शहराचे, जे तुमच्या आराखड्याला मंजुरी मिळते त्या तारखेला लागू असतात. प्रत्येक राज्य मॉडेल आपल्या पद्धतीने स्वीकारते किंवा बदलते.
- तुमच्या आराखड्याला मंजुरी देणारे प्राधिकरण, जे महानगरपालिका, डेव्हलपमेंट अथॉरिटी किंवा अन्य अधिसूचित संस्था असू शकते (मॉडेलचे कलम 12 प्राधिकरणाची व्याख्या करते).
मॉडेल राज्यांच्या आणि स्थानिक संस्थांच्या मार्गदर्शनासाठी तयार केले आहे. एखाद्या नगराचे बायलॉज तयार करून निर्दिष्ट केल्यावर केवळ तेव्हाच ते त्या नगराला लागू होते (कलम 2.1).
बांधण्यापूर्वी तुम्ही काय विचारावे?
व्यवहारातील मुद्दे. आर्किटेक्ट किंवा प्राधिकरणाला विचारा:
- या प्लॉटला कोणता सेटबॅक तक्ता आणि बायलॉजची कोणती आवृत्ती लागू होते?
- तुमचा प्लॉट ज्या रस्त्यांना तोंड देतो त्यांची रस्ता-रुंदी श्रेणी काय आहे, आणि ती कशी मोजली जाते?
- मंजूर आराखड्यावर सेटबॅक रेषा किंवा बिल्डिंग लाइन कुठे आहे, आणि ती प्लॉटच्या सीमेपासून मोजली जाते की रस्ता-रुंदीकरणाच्या रेषेपासून?
- या प्लॉटबाबत नोंदीत रस्ता-रुंदीकरणाची किंवा सेटबॅकची सूचना आहे का?
- कॉर्नर प्लॉटसाठी कोणती बाजू पुढची आहे?
- मोकळ्या जागेत बाल्कनी, छज्जे, सनशेड, जिने किंवा ओव्हरहेड टाकी यांना परवानगी आहे का, आणि कोणत्या मर्यादेपर्यंत?
तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
- दुसऱ्या शहरासाठीचा, चुकीच्या प्लॉट आकारासाठी किंवा चुकीच्या रस्त्यासाठीचा आकडा वेबसाइटवरून घेऊन वापरणे.
- प्लॉटच्या सीमेऐवजी किंवा बिल्डिंग लाइनऐवजी रस्त्याच्या मध्यरेषेवरून किंवा कंपाउंड भिंतीवरून मोजणे.
- रस्ता-रुंदीकरणाच्या रेषेकडे दुर्लक्ष करणे, कारण ती रेषा सेटबॅक रेषेला प्लॉटच्या आत सरकवू शकते.
- नियम तपासल्याशिवाय मोकळ्या जागेत बाल्कनी, जिना किंवा टाकी बांधणे.
- सुधारित मंजुरीशिवाय साइटवर सेटबॅक बदलणे (व्यवहारातील मुद्दा; पाहा पूर्णत्व प्रमाणपत्र विरुद्ध भोगवटा प्रमाणपत्र).
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
भारतात प्रत्येक घरासाठी एकच सेटबॅक असतो का?
नाही. मॉडेल बायलॉज सेटबॅक मास्टर प्लॅन किंवा डेव्हलपमेंट प्लॅनवर आणि प्रत्येक राज्य किंवा शहरावर सोडतात. एकाच आकाराची दोन घरे दोन शहरांत वेगवेगळ्या सेटबॅकची असू शकतात.
सेटबॅक आणि बिल्डिंग लाइनमध्ये काय फरक आहे?
सेटबॅक म्हणजे सीमा किंवा रेषेपासून इमारतीपर्यंतचे मोकळे अंतर. बिल्डिंग लाइन म्हणजे ती रेषा ज्यापर्यंत इमारत पसरू शकते, आणि ती प्राधिकरण ठरवते. तुमचा सेटबॅक प्राधिकरणाने तुमच्या प्लॉटसाठी आखलेल्या रेषेपासून मोजला जातो.
तुमचा सेटबॅक कोण ठरवतो?
तुमचे शहर किंवा राज्य प्राधिकरण त्याच्या आराखड्याद्वारे आणि बायलॉजद्वारे ठरवते, आणि तुमच्या आराखड्याला मंजुरी देते. आराखडा काढण्यापूर्वी तुमच्या इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टने सेटबॅक तपासावा.
तुम्हाला सवलत मिळू शकते का?
काही प्राधिकरणे विशिष्ट प्रकरणांसाठी सवलत किंवा परवानगी देतात. प्राधिकरणाला विचारा, आणि उत्तर लेखी मिळवा. मॉडेल सांगते की प्लॉटच्या सीमेच्या दिशेने सेटबॅक रेषेपलीकडे बांधकाम करण्यासाठी प्राधिकरणाची परवानगी लागते (कलम 111).
संबंधित मार्गदर्शन
- घराच्या बांधकाम आराखड्याची मंजुरी प्रक्रिया आणि कागदपत्रे
- भारतातील जमीन क्षेत्रफळाची एकके
- पूर्णत्व प्रमाणपत्र विरुद्ध भोगवटा प्रमाणपत्र
हे मार्गदर्शन सामान्य माहितीसाठी आहे. डिस्क्लेमर (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या प्लॉटचा सेटबॅक तुमचे आर्किटेक्ट आणि तुमचे शहर प्राधिकरण ठरवतात.
स्रोत
- MoHUA, Model Building Bye-Laws 2016: Prelude; clauses 2.1, 2.10.1, 2.10.2(b), 12, 13, 16, 18, 19, 23, 67, 68, 106, 111, 114 and 115; Table 3.3 and the Section 3 notes. A full copy (Gorakhpur Development Authority) matches the clauses read. The model is guidance for states and local bodies.
- BIS listing: SP 7:2016 (National Building Code of India 2016) withdrawn 2026-04-30; SP 7:2026 (National Building Construction Standards 2026) current. Setback rules are left to states.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.