थोडक्यात उत्तर
घराच्या आराखड्यावरील चिन्हे आणि परिमाणे कशी वाचायची? घराच्या आराखड्यात खिडक्या, दरवाजे आणि फिटिंग्जसाठी प्रमाणित चिन्हे वापरलेली असतात, आणि परिमाणे मिलीमीटरमध्ये दिलेली असतात, जोपर्यंत एखादी नोट वेगळे सांगत नाही. IS 962 ही पद्धती ठरवते. खिडकी एलिव्हेशनमध्ये आणि दरवाजा आराखड्यात दाखवला जातो, आणि खिडकीवरील दोन रेषा जिथे ओलांडतात तो बिंदू कब्जाची बाजू दर्शवतो. आराखड्याच्या की मध्ये न दाखवलेले कोणतेही चिन्ह आर्किटेक्टला स्पष्ट करून सांगण्यास सांगा.
या पानावर (9)
घराचा आराखडा हे एक रेखाचित्र आहे, आणि ते काही नियम वापरून वाचले जाते. परिमाणे प्रत्येक खोलीचा आणि भिंतीचा आकार दाखवतात, चिन्हे खिडक्या, दरवाजे आणि फिटिंग्ज दाखवतात, आणि एक रेषा भिंत कुठे कापली जाते ते दाखवते. हे मार्गदर्शन भारतीय रेखाचित्र संहिता IS 962 मधील सामान्य संकेत समजावते, आणि आर्किटेक्ट आराखडा समजावून सांगत असताना काय तपासायचे ते सांगते. त्यात खोल्यांचे आकार किंवा भिंतींची जाडी दिलेली नाही; ती आराखड्यातच आणि इंजिनिअरच्या ड्रॉइंग्जमध्ये असतात.
परिमाणांची एकके कोणती असतात?
IS 962 म्हणते की परिमाणे साधारणपणे मिलीमीटरमध्ये दिली जातात: “Dimensioning shall be done normally in millimetres”. एककाचे चिन्ह वगळले जाऊ शकते, पण मग “a prominent note is added stating the unit in which all the dimensions of the drawing are expressed” (कलम 10.2.6). मानक म्हणते की एककाचे चिन्ह फक्त तेव्हाच वगळले जाऊ शकते जेव्हा एक ठळक टीप एकक सांगते. इतर एककांसाठी विशिष्ट संकेत वापरले जातात.
परिमाणे कोणापासून मोजली जातात?
मानक दोन नियम देते, प्रत्येक प्रकारच्या रचनेसाठी एक. फ्रेम असलेल्या रचनेसाठी मानक म्हणते की सर्व परिमाणे कॉलम (column) किंवा स्टँचियन (stanchion) यांच्या मध्यभागाशी संबंधित असावीत, आणि ते मध्यभाग बिल्डिंग लाइनशी (building line) संबंधित असतात (कलम 10.2.4): “all dimensions should be related to the column or stanchion centres, which, in turn, are related to the building line”. भिंतीवर भार पेलणाऱ्या (wall-bearing) इमारतीसाठी, परिमाणे कच्च्या, फिनिश न केलेल्या भिंतीच्या पृष्ठभागांशी संबंधित असावीत (कलम 10.2.5): “dimensions should be related to the rough unfinished wall faces”.
म्हणून फ्रेम असलेल्या आराखड्यावरील परिमाण कॉलमच्या मध्यभागापर्यंत मोजले जाते, आणि भिंतीवर भार पेलणाऱ्या (wall-bearing) आराखड्यावर भिंतीच्या कच्च्या पृष्ठभागापर्यंत. आराखडा कोणता नियम वापरतो ते आर्किटेक्टला विचारा, कारण त्यानुसार एकच खोली वेगळ्या प्रकारे मोजली जाते.
खिडक्या आणि दरवाजे आराखड्यावर कसे दाखवले जातात?
IS 962 म्हणते की साधारणपणे खिडक्यांच्या उघड्या जागा एलिव्हेशनमध्ये दाखवल्या जातात, आणि दरवाजे, स्क्रीन (screens) व सरकत्या खिडक्या आराखड्यावर दाखवल्या जातात (कलम 11.3): “Generally, window openings shall be defined in elevation, and doors, screens and sliding windows on the plan”. म्हणजे खिडकी एलिव्हेशनमध्ये चिन्हांकित केली जाते, आणि दरवाजा मजल्याच्या आराखड्यावर चिन्हांकित केला जातो.
मानक असेही म्हणते की व्हेंटिलेटर (ventilator) किंवा कॅसमेंट (casement) ओलांडणाऱ्या दोन रेषांचा बिंदू किंवा शिरोबिंदू (apex) कब्जा असलेली बाजू दर्शवतो: “The point or apex of two lines crossing the ventilator or casement indicates the hinged side” (कलम 11.3). खिडकीच्या चिन्हावरील हा शिरोबिंदू कब्जा असलेली बाजू दाखवतो.
इतर चिन्हांचा अर्थ काय?
मानक म्हणते की चिन्हे “are in constant use on small-scale drawings”, म्हणजे लहान प्रमाणाच्या रेखाचित्रांवर सतत वापरली जातात. प्रमाणित चिन्हांचा संच extensively (मोठ्या प्रमाणावर) वापरला जातो तेव्हा वेळ वाचतो आणि गोंधळ टाळला जातो (कलम 11.1). विद्युत चिन्हे मानकातील इन्स्टॉलेशनच्या आकृतीत दिली आहेत (कलम 11.4), आणि सॅनिटरी उपकरणे व सर्वसाधारण फिटिंग्ज मानकाने शिफारस केलेल्या चिन्हांनी दाखवली जातात (कलम 11.6). कोणतेही चिन्ह जे वेगळे (differs from the standard) आहे, त्यासाठी रेखाचित्रातील स्वतःची की (key) हा संदर्भ असतो.
आराखड्यावर तुम्ही काय तपासावे?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे, संहितेचा नियम नाही.
- परिमाणांचे एकक, आणि ते एखाद्या नोटमध्ये लिहिले आहे का.
- आराखडा कोणती रचना वापरतो, फ्रेम असलेली की भिंतीवर भार पेलणारी, आणि त्यामुळे परिमाणे कोणत्या रेषेपासून मोजली जातात.
- एलिव्हेशनमधील खिडक्यांची चिन्हे आणि आराखड्यावरील दरवाजाची चिन्हे, कब्जा असलेली बाजू दाखवलेली.
- वापरलेल्या चिन्हांसाठी की (key) किंवा लीजेंड, आणि की जे स्पष्ट करत नाही असे कोणतेही चिन्ह.
- शीट क्रमांक आणि सुधारणांची नोंद, म्हणजे तुमच्याकडे सर्वात नवे रेखाचित्र आहे हे तुम्हाला कळेल.
तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- चुकीच्या रेषेवरून परिमाण वाचणे, कारण आराखडा तुम्ही गृहीत धरलेल्यापेक्षा वेगळ्या पृष्ठभागापर्यंत मोजतो.
- प्रत्येक रेखाचित्रात चिन्हाचा अर्थ सारखाच असतो असे गृहीत धरणे, की (key) तपासल्याशिवाय.
- जुन्या शीटवरून बांधकाम करणे, जेव्हा आराखड्याची नंतरची सुधारणा झालेली असते.
- दरवाजा उघडण्याची दिशा (door swing) चुकवणे, आणि ती कपाट किंवा पलंगाला अडथळा ठरते हे भिंती उभ्या झाल्यावरच लक्षात येणे.
- प्रमाण (scale) आठवणीवरून ठरवणे आणि छापलेले परिमाण मोजून न पाहणे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
स्केल पट्टीने खोलीचे माप घेता येते का?
तुम्ही स्केल पट्टीने आराखडा तपासू शकता, पण छापलेले परिमाण ग्राह्य धरले जाते. आर्किटेक्ट आणि कंत्राटदार परिमाणानुसार काम करतात, प्रमाणानुसार नाही.
आराखड्यात संरचना दाखवलेली असते का?
घराच्या आराखड्यात मांडणी आणि भिंती दाखवलेल्या असतात. स्ट्रक्चरल ड्रॉइंग्ज पाया, बीम, कॉलम आणि स्लॅब दाखवतात, आणि ती इंजिनिअर तयार करतो.
एखादे चिन्ह की मध्ये नसेल तर काय?
आर्किटेक्टला ते की मध्ये जोडायला आणि स्पष्ट करायला सांगा. ज्या चिन्हाचा अर्थ तुम्हाला समजला नाही, त्यानुसार बांधकाम करू नका.
संबंधित मार्गदर्शन
हे मार्गदर्शन सामान्य माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या घराचा आराखडा तुमचे आर्किटेक्ट समजावून सांगतात.
स्रोत
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.