थोडक्यात उत्तर
भारतात काँक्रीट आणि क्युरिंगसाठी कोणते पाणी योग्य आहे? IS 456 नुसार काँक्रीट मिसळण्यासाठी आणि क्युरिंगसाठी वापरलेले पाणी स्वच्छ असणे आवश्यक आहे. त्यात तेल, आम्ल, क्षार, साखर किंवा सेंद्रिय पदार्थांचे हानिकारक प्रमाण नसणे आवश्यक आहे. पिण्यायोग्य पाणी साधारणपणे समाधानकारक असते. स्रोत माहीत नसेल तर प्रयोगशाळेतून चाचणी करून घ्या. समुद्राचे पाणी शिफारस केलेले नाही; ते फक्त सळई नसलेल्या साध्या काँक्रीटमध्ये आणि टाळता न येण्याजोग्या परिस्थितीतच वापरले जाऊ शकते. क्युरिंगच्या पाण्याने मिसळण्याच्या पाण्याइतकाच दर्जा पूर्ण करणे आवश्यक आहे.
या पानावर (10)
काँक्रीट मुख्यतः पाणी आणि सिमेंट यांचे बनलेले असते, म्हणून पाणीही सिमेंटइतकेच महत्त्वाचे आहे. खराब पाण्यामुळे काँक्रीट कमकुवत होऊ शकते, ते योग्य रीतीने घट्ट होण्यापासून थांबवू शकते, पृष्ठभागावर डाग पडू शकतात आणि आतील सळईला गंज लागू शकतो. या मार्गदर्शनात IS 456 काय मागते, संहितेत काय सांगितलेले नाही आणि तुमच्या कंत्राटदाराला काय विचारायचे ते दिले आहे. यात दर किंवा मिश्रणाचे प्रमाण दिलेले नाही. तुमच्या स्लॅबसाठी पाण्याचा स्रोत योग्य आहे का, हे तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.
संहिता पाण्याबद्दल काय सांगते?
IS 456:2000 मधील कलम 5.4 हा पाण्याबाबतचा भारतीय संहितेचा मुख्य नियम आहे. काँक्रीट मिसळण्यासाठी आणि क्युरिंग (curing) साठी वापरलेले पाणी स्वच्छ असलेच पाहिजे, आणि त्यात तेल, आम्ल, अल्कली, क्षार, साखर, सेंद्रिय पदार्थ किंवा काँक्रीटला किंवा सळईला हानिकारक ठरू शकणारे इतर पदार्थ हानिकारक प्रमाणात नसावेत, असे कलम सांगते. 2013 च्या दुरुस्तीत असे जोडले आहे की पाणी नैसर्गिक किंवा प्रक्रिया केलेले असू शकते.
संहिता असेही सांगते की काँक्रीट मिसळण्यासाठी पिण्यायोग्य पाणी (potable water, drinking-quality water) साधारणपणे समाधानकारक मानले जाते. “साधारणपणे” हा शब्द महत्त्वाचा आहे. पिण्यायोग्य पाणी ही चांगली सुरुवात आहे, हमी नाही. पाणी कुठून येते हे तुम्हाला माहीत नसेल, तर चाचणीची मागणी करा.
क्युरिंगसाठीही तेच पाणी चालते का?
हो, संहिता दोन्हींना सारखेच मानते. कलम 5.4.4 सांगते की मिसळण्यासाठी समाधानकारक आढळलेले पाणी काँक्रीटच्या क्युरिंगसाठीही योग्य असते. क्युरिंगसाठी त्यात आणखी दोन मुद्दे दिले आहेत:
- क्युरिंगच्या पाण्याने पृष्ठभागावर डाग किंवा विद्रूप थर राहू नये.
- पाण्यातील टॅनिक आम्ल (tannic acid) आणि लोखंडाची संयुगे आक्षेपार्ह आहेत.
म्हणून क्युरिंगच्या कालावधीत स्लॅब ओला ठेवण्यासाठी वापरलेले पाणी मिसळायच्या पाण्याइतकेच स्वच्छ असलेच पाहिजे. क्युरिंग मार्गदर्शक किती दिवस आणि कसे करायचे ते सांगते.
IS 456 कोणती मर्यादा देते?
कलम 5.4 सांगते की तक्ता 1 मधील मर्यादा या कमाल अनुज्ञेय मूल्यांसाठीचे मार्गदर्शन आहेत. त्या प्रत्येक साइटसाठी उत्तीर्ण किंवा अनुत्तीर्ण ठरवणाऱ्या चाचण्यांची यादी नाहीत, पण ते प्रयोगशाळेचा अहवाल तपासण्यासाठीचे आकडे आहेत.
| चाचणी केली जाणारी बाब | IS 456 मर्यादा (mg प्रति लिटर, कमाल) | टिप्पणी |
|---|---|---|
| सेंद्रिय घन पदार्थ | 200 | |
| अजैविक घन पदार्थ | 3,000 | |
| सल्फेट्स, SO3 म्हणून | 400 | |
| क्लोराईड्स, आत सळई नसलेले काँक्रीट | 2,000 | साधे काँक्रीट |
| क्लोराईड्स, सळईयुक्त काँक्रीट | 500 | सळईयुक्त कामासाठी कमी मर्यादा (क्लोराईडमुळे सळईला गंज लागू शकतो; व्यवहारातील टीप) |
| तरंगते पदार्थ (suspended matter) | 2,000 |
हा तक्ता पाण्यासाठी मार्गदर्शक मूल्ये देतो. pH ची मर्यादा किमान 6 आहे (कलम 5.4.2). IS 456 मध्ये pH ची कमाल मर्यादा दिलेली नाही.
संहितेत कलम 5.4(a) आणि (b) मध्ये दोन सोप्या तटस्थीकरण चाचण्याही (neutralisation tests) आहेत. फेनॉलफ्थॅलिन वापरून केलेल्या चाचणीत 100 ml नमुन्याला 0.02 नॉर्मल सोडियम हायड्रॉक्साईडचे 5 ml पेक्षा जास्त लागू नये, आणि मिश्र निर्देशक वापरून केलेल्या चाचणीत 0.02 नॉर्मल सल्फ्यूरिक आम्लाचे 25 ml पेक्षा जास्त लागू नये. या प्रयोगशाळेतील चाचण्या आहेत, साइटवरील चाचण्या नाहीत.
लक्षात घ्या की सळईयुक्त काँक्रीटसाठी क्लोराईडची मर्यादा कमी आहे, कारण क्लोराईड सळईवर हल्ला करतो. संहिता पूर्ण झालेल्या काँक्रीटमधील (finished concrete) एकूण क्लोराईडवरही मर्यादा घालते, ज्यात पाणी, वाळू आणि खडी यांचा समावेश होतो. तीन प्रकरणांसाठी ती प्रति घनमीटर काँक्रीटसाठी 0.4, 0.6 आणि 3.0 kg अशी मर्यादा ठरवते (कलम 8.2.5.2, तक्ता 7). त्या काँक्रीटसाठीच्या मर्यादा आहेत, पाण्यासाठी नाहीत.
कधी चाचणीची गरज असते?
ताकद वाढण्याबद्दल शंका असेल, तर कलम 5.4.1 सांगते की पाण्याची योग्यता दोन चाचण्यांद्वारे निश्चित करणे आवश्यक आहे:
- ताकदीची चाचणी (कलम 5.4.1.2). वापरायच्या पाण्याने तीन 150 mm चे टेस्ट क्यूब बनवले जातात, आणि तीन डिस्टिल्ड पाण्याने. पहिल्या संचाची 28 दिवसांची सरासरी ताकद दुसऱ्या संचाच्या किमान 90 टक्के असणे आवश्यक आहे; हे क्यूब IS 516 नुसार बनवलेले, क्युरिंग केलेले आणि चाचणी करून घेतलेले असतात.
- घट्ट होण्याच्या वेळेची चाचणी (कलम 5.4.1.3). त्या पाण्याने बनवलेल्या चाचणी ब्लॉकची सुरुवातीची घट्ट होण्याची वेळ किमान 30 मिनिटे असणे आवश्यक आहे, आणि ती डिस्टिल्ड पाण्याने बनवलेल्या ब्लॉकपेक्षा 30 मिनिटांपेक्षा जास्त फरक नसणे आवश्यक आहे (IS 4031 Part 5).
या प्रयोगशाळेतील चाचण्या आहेत. वास आणि स्वच्छता या कमकुवत तपासण्या आहेत. स्वच्छ दिसणारे पाणीही क्षार किंवा साखर वाहून नेऊ शकते, आणि ते जाणून घेण्याचा प्रयोगशाळा चाचणी हाच एकमेव मार्ग आहे.
समुद्राचे पाणी वापरता येते का?
नाही, साधारण नियम म्हणून नाही. दुरुस्ती 4 (2013) नंतर IS 456 च्या कलम 5.4.3 चा सध्याचा मजकूर सांगतो की हानिकारक क्षारांमुळे काँक्रीट मिसळण्यासाठी किंवा क्युरिंगसाठी समुद्राचे पाणी वापरता कामा नये. 2000 च्या मजकुरात ते शिफारस केलेले नव्हते, असे म्हटले होते.
संहिता एक अपवाद देते. टाळता न येण्याजोग्या परिस्थितीत, सळई नसलेल्या साध्या काँक्रीटच्या मिसळणीसाठी किंवा क्युरिंगसाठी समुद्राचे पाणी वापरले जाऊ शकते, मात्र धोके आणि खबरदारी यांचा काळजीपूर्वक विचार केल्यानंतर, ज्यात योग्य सिमेंट प्रणालीचाही समावेश आहे. हा अपवाद सळईयुक्त काँक्रीटला लागू होत नाही. तो अजिबात लागू होतो का, हे तुमच्या इंजिनिअरने ठरवणे आवश्यक आहे. घराच्या स्लॅबसाठी नेहमीचे उत्तर म्हणजे दुसरा पाण्याचा स्रोत शोधणे, हेच सामान्य उत्तर असते.
कंत्राटदाराला काय विचारावे?
हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत, संहितेच्या नियमांवर आधारित:
- पाणी कुठून येते: नगरपालिकेचा पुरवठा, बोअरवेल, टँकर की नदी?
- IS 456 च्या मर्यादांनुसार प्रयोगशाळेचा अहवाल आहे का, आणि तो किती जुना आहे?
- मिसळण्यासाठी वापरलेलेच पाणी क्युरिंगसाठीही वापरले जाते का?
- स्रोत शंकास्पद असेल, तर काम सुरू होण्यापूर्वी चाचणी केली जाईल का?
- समुद्राचे, निमखारे किंवा गटाराचे पाणी (drain water) वापरात आहे का?
- कामादरम्यान पाण्याची किती वेळा चाचणी केली जाते?
कोणत्या चुका टाळाव्यात?
- स्वच्छ दिसणारे पाणी सुरक्षित आहे असे गृहीत धरणे. क्षार, साखर आणि काही रसायने दिसत नाहीत.
- स्रोत माहीत नसताना, चाचणीशिवाय टँकर किंवा बोअरवेलचे पाणी वापरणे.
- सळईयुक्त कामासाठी समुद्राचे पाणी वापरणे (व्यवहार आणि कलम 5.4.3).
- क्युरिंगसाठी वेगळे पाणी वापरणे, जे समान दर्जा पूर्ण करत नाही (कलम 5.4.4).
- चाचणी एकदाच झाली म्हणून पुरेशी समजणे, कारण स्रोत वर्षभरात बदलू शकतो (व्यवहार).
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पिण्याचे पाणी काँक्रीटसाठी नेहमी योग्य असते का?
IS 456 नुसार ते साधारणपणे समाधानकारक असते. स्रोताबद्दल खात्री नसेल, तर संहितेच्या मर्यादांनुसार प्रयोगशाळा चाचणी करून घ्या.
मी नदीचे पाणी वापरू शकतो का?
चाचणीशिवाय नाही. नदीचे पाणी गाळ, क्षार आणि सेंद्रिय पदार्थ वाहून नेऊ शकते. नदी वाळू मार्गदर्शक त्याच समस्येची वाळूची बाजू समजावते.
ओले क्युरिंग करणाऱ्या पाण्याची चाचणी आवश्यक असते का?
क्युरिंगच्या पाण्यालाही मिसळण्याच्या पाण्याचाच दर्जा लागू होतो (कलम 5.4.4). स्रोताबद्दल शंका असेल, तर चाचणी करून घ्या.
खारट पाण्यामुळे भिंतींवर पांढरे डाग पडतात का?
क्षारांमुळे पांढरे क्षार (efflorescence) येऊ शकतात, म्हणजे नवीन भिंतींवरची पांढरी पावडर. भिंतीच्या बाजूसाठी ओलसर भिंती मार्गदर्शक ते समजावते.
संबंधित मार्गदर्शक
- किती दिवस क्युरिंग करावे: काँक्रीट स्लॅब
- काँक्रीट ग्रेड M15 ते M25 समजावून
- हिवाळ्यात स्लॅबसाठी थंड हवामानातील काँक्रीटकाम
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या काँक्रीट आणि क्युरिंगसाठी पाण्याचा स्रोत योग्य आहे का, हे तुमचा इंजिनिअर ठरवतो.
स्रोत
- IS 456:2000, Plain and Reinforced Concrete: Code of Practice (fourth revision; BIS listing shows it in force, valid to 2030). Clauses 5.4, 5.4.1 to 5.4.4 and Table 1, and clauses 8.2.5.2 and 8.2.5.3 read. Amendment No. 4 (2013) read for the cl 5.4 and 5.4.3 changes. Amendments 1 to 3 not checked.
- IS 456 Amendment No. 4 (May 2013), the change to clause 5.4 (natural or treated water) and clause 5.4.3 (sea water). Read as text on a manufacturer-hosted copy; the BIS copy is the authoritative one.
- IS 3025 test methods for water, current revisions named only (Parts 17, 18, 22, 23, 24 and 32). Test methods not read for this page.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.