थोडक्यात उत्तर
घरासाठी BOQ म्हणजे काय? बिल ऑफ क्वांटिटीज, म्हणजे BOQ, ही इमारतीच्या कामाच्या आयटमची यादी आहे, ज्यात प्रत्येक आयटमसाठी एकक आणि प्रमाण दिलेले असते. बोली लावणारा त्यात दर आणि रक्कम भरतो. प्रत्येक आयटमच्या वर्णनात त्याचे साहित्य आणि कारागिरी नमूद असावी, तर कामाचा पूर्ण दर्जा स्पेसिफिकेशन आणि ड्रॉइंग्समध्ये असतो. सर्व काम यादीत समाविष्ट आहे का ते तपासा, आणि तुमच्या इंजिनिअरला परिमाणे तपासायला मागा.
या पानावर (13)
- बिल ऑफ क्वांटिटीज म्हणजे काय?
- त्यात कोणते कॉलम असतात?
- आयटमच्या वर्णनात काय समाविष्ट असते?
- आयटम एकत्र गटबद्ध करता येतात का?
- माझ्या कंत्राटात दर-आधारित की लंप सम आहे?
- प्रमाण बदलू शकते का?
- BOQ चा नमुना फॉर्मॅट
- दर भरलेला BOQ तुम्ही कसा तपासता?
- कोणत्या चुका टाळाव्यात?
- BOQ कोण तयार करतो?
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- संबंधित मार्गदर्शक
- स्रोत
घर बांधताना कंत्राटदार, इंजिनिअर किंवा कोटेशनमधून तुम्हाला “BOQ” हा शब्द ऐकायला मिळतो. तो bill of quantities चे छोटे रूप आहे. बिल ऑफ क्वांटिटीज ही इमारतीच्या कामाच्या आयटमची यादी असते, ज्यात प्रत्येक आयटमसाठी एकक आणि प्रमाण दिलेले असते. कोटेशनची तुलना करण्यासाठी तो आधार असतो, पण स्वतःहून तो खर्चाचा अंदाज नसतो. हे मार्गदर्शक BOQ म्हणजे काय, त्याचे कॉलम कसे वाचायचे आणि तो कसा तपासायचा हे सांगते. यात दर, एकूण रक्कम किंवा खर्चाचे गुणोत्तर दिलेले नाही. तुमच्या घरासाठीचा BOQ तुमच्या स्वतःच्या ड्रॉइंग्स आणि स्पेसिफिकेशनमधूनच आलाच पाहिजे.
बिल ऑफ क्वांटिटीज म्हणजे काय?
जुने भारतीय मापन मानक, IS 1200 (Part 1):1992, मातीकामासाठी आहे. त्यात मानक म्हणते की बिल ऑफ क्वांटिटीजने साहित्य आणि कारागिरीचे पूर्ण वर्णन करणे आवश्यक आहे आणि करायच्या कामाचे अचूक प्रतिनिधित्व करणे आवश्यक आहे: “shall fully describe the materials and workmanship, and accurately represent the work to be executed” (कलम 2.5). ती आवृत्ती मागे घेतली आहे. या मार्गदर्शकासाठी सध्याची आवृत्ती वाचलेली नाही, म्हणून वरील मजकूर जुन्या आवृत्तीतील आहे. त्याच मालिकेतील काँक्रीट भाग, IS 1200 (Part 2):1974, हीच कल्पना काँक्रीटच्या कामाला लागू करतो.
सोप्या भाषेत, BOQ सांगते की कोणते काम करायचे, कोणत्या एककात आणि किती प्रमाणात. प्रत्येक आयटमच्या वर्णनात तिचे साहित्य आणि कारागिरी नमूद असावी. कामाचा पूर्ण मापदंड स्पेसिफिकेशन आणि ड्रॉइंग्समध्ये असतो. हा व्यवहारातील मुद्दा आहे: एकटा वाचलेला BOQ, एखादा महत्त्वाचा आयटम गहाळ असतानाही, पूर्ण वाटू शकतो.
त्यात कोणते कॉलम असतात?
कॉलम वेगवेगळे असू शकतात, पण आम्ही वाचलेला एक सरकारी निविदा फॉर्म खालील शीर्षके वापरतो. प्रत्येक बोली लावणारा दर आणि रक्कम भरतो.
| कॉलम | त्याचा अर्थ |
|---|---|
| अ.क्र. | आयटम क्रमांक |
| आयटमचे वर्णन | काम कोणते आहे, त्यातील साहित्य आणि कामाचा दर्जा |
| आयटम कोड किंवा मेक | संदर्भ क्रमांक किंवा ब्रँड, जर निविदेत तो नमूद केलेला असेल तर |
| प्रमाण | ड्रॉइंग्सनुसार आयटमचे किती प्रमाण लागते |
| एकक | मापाचे एकक, जसे घनमीटर किंवा चौरस मीटर |
| दर | बोली लावणाऱ्याने आकड्यांत भरलेला दर |
| एकूण रक्कम | प्रमाण गुणिले दर; जिथे निविदा कर मागते तिथे करांसह |
| शब्दांतील एकूण रक्कम | एकूण रक्कम शब्दांत लिहिलेली |
मालकाकडून किंवा इंजिनिअरकडून तुम्हाला मिळणाऱ्या BOQ मध्ये दराचा कॉलम रिकामा असतो. दर कंत्राटदार किंवा बोली लावणारा भरतो. सर्व कोटेशनमध्ये प्रमाण, एकक आणि वर्णन सारखेच ठेवा, म्हणजे दरांची तुलना करता येते.
आयटमच्या वर्णनात काय समाविष्ट असते?
आयटमच्या वर्णनात त्याच्या नावापेक्षा जास्त काम समाविष्ट असू शकते. जुने भारतीय काँक्रीट मापन मानक असे म्हणते की, वेगळे सांगितले नसेल तर (“unless otherwise stated”), आयटमच्या वर्णनात आवश्यक तेथे पुढील गोष्टी समाविष्ट मानल्या जातात: “conveyance and delivery, handling, unloading, storing, fabrication, lowering, hoisting, all labour for finishing to required shape and size, setting, fitting and fixing in position, straight cutting and waste, disposal of packings” (IS 1200 (Part 2):1974, कलम 2.3). ती आवृत्ती मागे घेतली आहे.
त्यामुळे आयटमच्या दरात वेस्टेज, हाताळणी आणि कटिंग आधीच समाविष्ट असू शकते. ते समाविष्ट आहे का, ते विचारा. आम्ही वाचलेल्या एका निविदा फॉर्ममध्ये दराबद्दल असे लिहिले आहे: “The rate is inclusive of all wastages.” हे एका निविदेचे शब्द आहेत, प्रत्येक घरासाठीचा नियम नाही.
आयटम एकत्र गटबद्ध करता येतात का?
होय, पण फक्त तपासता येईल अशा पद्धतीने. जुने भाग 1 मानक, जे मातीकामावर आहे, म्हणते की आयटम एकत्र करता येतात, जर एकत्र केलेल्या आयटमची विभागणी या मानकातील आयटमच्या तपशीलवार वर्णनावर आधारित असण्यास मान्यता दिली असेल: “Items may be clubbed together provided that the break-up of the clubbed items is agreed to be on the basis of the detailed description of the items stated in this standard” (IS 1200 (Part 1):1992, कलम 2.1). हा इतर कामांसाठीचा व्यवहारातील मुद्दा आहे: लंप आयटम फक्त तेव्हाच चालतो जेव्हा त्याची भागांमधील विभागणी स्पष्ट असते. ती स्पष्ट नसेल, तर कोटेशन तपासता येत नाहीत.
माझ्या कंत्राटात दर-आधारित की लंप सम आहे?
हे कंत्राट कसे लिहिले आहे यावर अवलंबून असते. केंद्र सरकारचे प्रोक्युरमेंट मॅन्युअल (जून 2022 मध्ये अद्ययावत) हे दोन प्रकार आणि इतरही प्रकार वर्णन करते. आयटम-रेट कंत्राटात कंत्राटदारांनी BOQ च्या आधारे कामाच्या प्रत्येक वैयक्तिक आयटमचा दर द्यावा लागतो: “contractors are required to quote rate for each individual items of work on the basis of Bill of quantities (BOQ)” (section 3.2.2 (i)). मॅन्युअल सांगते की लंप सम कंत्राट “stereotype/ repetitive residential buildings or other structures for which standard drawings are normally available” यांसाठी योग्य ठरते (section 3.2.1 (iv)), जिथे कामाची व्याप्ती स्पष्टपणे ठरलेली असते आणि बदलाचा धोका कमी असतो.
त्याच मॅन्युअलमध्ये म्हटले आहे की रेट-सूची तरीही निर्दिष्ट केली जाऊ शकते, “may still be specified in order to regulate the amounts to be added to or deducted from the fixed sum” (section 3.2.1 (v)). घरासाठी हे उपयुक्त आहे. लंप सम असतानाही बदलांसाठी रेट-सूची मागा. हे मॅन्युअल केंद्र सरकारच्या कामांसाठी आहे, त्यामुळे खाजगी घरे त्याला बांधील नाहीत. ते कंत्राट कसे लिहिता येते हे दाखवते.
प्रमाण बदलू शकते का?
होय. CPWD वर्क्स मॅन्युअल 2022 मध्ये “Deviation in Quantities” ची व्याख्या अशी दिली आहे: “Variation in quantities of items of the contract as given in the schedule of quantities and actually executed.” व्यवहारात, अंतिम प्रमाण BOQ मधील प्रमाणापेक्षा वेगळे असू शकते. काम सुरू होण्यापूर्वी बदल कसा मोजला जाईल आणि त्याची किंमत कशी ठरेल ते विचारा.
BOQ चा नमुना फॉर्मॅट
खालील तक्ता रिकामा आराखडा आहे. आयटमची यादी ही घरासाठी लागणाऱ्या आयटमचे उदाहरण आहे. ते प्रमाणित फॉर्मॅट नाही, आणि तुमच्या घरासाठीची पूर्ण यादीही नाही. प्रमाण आणि एकक तुमच्या ड्रॉइंग्समधूनच आलीच पाहिजेत. दर आणि रक्कम हे कॉलम बोली लावणाऱ्यासाठी आहेत.
| अ.क्र. | आयटमचे वर्णन | एकक | प्रमाण | दर | रक्कम |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | पायासाठी खोदकाम, उरलेल्या मातीच्या विल्हेवाटीसह | घनमीटर | |||
| 2 | पायाखालील लीन (साधे) काँक्रीट | घनमीटर | |||
| 3 | फूटिंग, कॉलम, बीम आणि स्लॅबसाठी RCC काँक्रीट, ड्रॉइंग्स आणि स्पेसिफिकेशननुसार | घनमीटर | |||
| 4 | स्टील सळई, बार बेंडिंग शेड्यूलनुसार | किलो | |||
| 5 | मसाल्यातील वीटकाम, स्पेसिफिकेशननुसार | घनमीटर | |||
| 6 | आतील व बाहेरील प्लास्टर, स्पेसिफिकेशननुसार | चौरस मीटर | |||
| 7 | फ्लोअरिंग, स्पेसिफिकेशननुसार | चौरस मीटर | |||
| 8 | छतावरील वॉटरप्रूफिंग, स्पेसिफिकेशननुसार | चौरस मीटर | |||
| 9 | पाणीपुरवठा आणि ड्रेनेजचे पाईप व फिटिंग्ज, स्पेसिफिकेशननुसार | BOQ मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे | |||
| 10 | इलेक्ट्रिकल वायरिंग आणि पॉइंट्स, स्पेसिफिकेशननुसार | BOQ मध्ये नमूद केल्याप्रमाणे |
जिथे आयटमला प्रमाण लागते, तिथे आकडा तपासण्यासाठी कॅल्क्युलेटर उपयोगी पडू शकतो. विटांच्या प्रमाणाचा कॅल्क्युलेटर (इंग्रजी) आणि स्टील सळई वजन कॅल्क्युलेटर (इंग्रजी) तुम्ही निवडलेल्या इनपुटसह गणित दाखवतात. अंतिम आकडे तुमचा इंजिनिअर तपासतो.
दर भरलेला BOQ तुम्ही कसा तपासता?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे. कोटेशनची तुलना करण्यापूर्वी प्रत्येक मुद्दा तपासा.
- प्रत्येक आयटम ड्रॉइंग्स आणि स्पेसिफिकेशनमधून आला आहे का?
- वॉटरप्रूफिंग, ग्राउटिंग, पाईप, फिटिंग्ज आणि फिनिशेस स्वतंत्र आयटम म्हणून यादीत आहेत का, की ते दुसऱ्या आयटममध्ये समाविष्ट म्हटले आहेत?
- प्रत्येक आयटमचे एकक सर्व कोटेशनमध्ये सारखे आहे का?
- दरात वेस्टेज आणि हाताळणी समाविष्ट आहे का?
- प्रत्येक कोटेशनमधील व्याप्ती सारखी आहे का? दोन कोटेशन फक्त एकाने आयटम वगळल्यामुळे वेगळी दिसू शकतात.
- बदल कसा मोजला जाईल आणि त्याची किंमत कशी ठरेल?
कोणत्या चुका टाळाव्यात?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- वेगळ्या व्याप्तीच्या कोटेशनची तुलना करणे. एकाच आयटमचे दोन दर फारसे अर्थपूर्ण नसतात, जर एकात वेस्टेज धरले आहे आणि दुसऱ्यात नाही.
- दर न भरलेला किंवा दर भरलेला BOQ निश्चित किंमत मानणे, तो काय वगळतो हे तपासल्याशिवाय.
- वेस्टेज विसरणे, जसे तुटलेल्या टाइल आणि कापलेले पाईप.
- एककांची सरमिसळ करणे. प्रति चौरस मीटर दराने दिलेल्या आयटमसाठी रनिंग मीटर वापरल्यास एकूण रक्कम चुकते.
- लपलेले आयटम वगळणे, जसे शटरिंग तेल, क्युरिंगचे पाणी आणि छोटे हार्डवेअर, जोपर्यंत दरात ते समाविष्ट नाहीत.
- जुने दर वापरणे, दर लिहिल्यापासून किमती बदलल्या असतील तर.
BOQ कोण तयार करतो?
हा व्यवहारातील मुद्दा आहे. स्रोत यावर वेगळे मत देतात की BOQ कोणी तयार करावा. क्वांटिटी सर्व्हेयर, इंजिनिअर, आर्किटेक्ट किंवा कंत्राटदार तो तयार करू शकतात. तुमच्या आर्किटेक्ट किंवा इंजिनिअरला विचारा, आणि कोटेशनची तुलना करण्यापूर्वी BOQ लेखी मागा.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
लहान घरासाठी BOQ लागतो का?
हा व्यवहारातील मुद्दा आहे. लहान घराला औपचारिक निविदेची गरज नसते. तरीही तुमच्या इंजिनिअरकडून आयटम आणि प्रमाणांची लेखी यादी मिळाली तर कोटेशनची तुलना सोपी होते.
BOQ आणि खर्चाच्या अंदाजात काय फरक आहे?
BOQ मध्ये आयटम, एकक आणि प्रमाण असते. खर्चाचा अंदाज त्यांना पैशांची किंमत देतो. त्याची पद्धत घराच्या बांधकाम खर्चाची गणना कशी करावी येथे समजावली आहे.
इंटरनेटवरील नमुना BOQ मी वापरू शकतो का?
हा व्यवहारातील मुद्दा आहे. तो फक्त लेआउटसाठी वापरा. आयटम आणि प्रमाण तुमच्या स्वतःच्या ड्रॉइंग्समधूनच आलेले असणे आवश्यक आहे. इंटरनेटवरील अनेक नमुन्यांत दर दिलेले असतात, जे तुमच्या शहराला, तुमच्या तारखेला किंवा तुमच्या स्पेसिफिकेशनला लागू नसू शकतात.
BOQ मधून कामाचा दर्जा समजतो का?
काही प्रमाणात. प्रत्येक आयटमच्या वर्णनात तिचे साहित्य आणि कारागिरी नमूद असावी. जुने मानक मागते की आयटमनी साहित्य आणि कारागिरीचे पूर्ण वर्णन करणे आवश्यक आहे: “fully describe the materials and workmanship.” कामाचा पूर्ण दर्जा स्पेसिफिकेशन आणि ड्रॉइंग्समध्ये असतो.
संबंधित मार्गदर्शक
- घराच्या बांधकाम खर्चाची गणना कशी करावी: पद्धत, टप्प्याटप्प्याने
- घरासाठी बांधकाम कंत्राटदार निवडणे: प्रश्न आणि तपासण्या
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या घराचे प्रमाण आणि स्पेसिफिकेशन तुमचा इंजिनिअर आणि आर्किटेक्ट ठरवतात.
स्रोत
- IS 1200 (Part 1):1992, Method of measurement of building and civil engineering works: Earthwork, Fourth Revision. Clauses 2.1 and 2.5 read. Withdrawn per the BIS record; the current 2026 edition was not read, so the older wording is quoted by name.
- IS 1200 (Part 2):1974, Method of measurement of building and civil engineering works: Concrete works. Clause 2.3 read. Withdrawn per the BIS record; the current 2025 edition was not read, so the older wording is quoted by name.
- Ministry of Finance, Department of Expenditure, Manual for Procurement of Works, updated June 2022: sections 3.2.1 (iv) and (v) and 3.2.2 (i). A central government manual; it does not bind private homes.
- CPWD Works Manual 2022, definitions section (copy on the NDMC website). The manual does not define what a bill of quantities contains.
- IPR (Gandhinagar) item-rate tender form, contract IPR/TN/CIVIL-PR/03/2022: column headings and two notes read. Used as one example of a tender form, not as a rule.
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.