थोडक्यात उत्तर
पूरप्रतिरोधक घर बांधता येते का? घर पुराला अधिक चांगला प्रतिकार करेल असे बांधता येते, पण कोणतेही डिझाइन प्रत्येक पुरापासून सुरक्षित नसते. BMTPC च्या पूर मार्गदर्शिकेनुसार प्लिंथ ओळखल्या गेलेल्या वार्षिक सरासरी पुरापेक्षा उंच, किंवा शक्यतो उच्च पूर पातळीपेक्षा उंच बांधावा. खालच्या भिंतींसाठी पक्के (pucca) सिमेंट-वाळू गवंडीकाम वापरावे, ड्रेनेज मोकळे ठेवावे आणि भिंतीच्या पायाचे संरक्षण करावे. पूर पातळी आणि डिझाइन तुमचा इंजिनिअर आणि स्थानिक संस्था ठरवतील.
या पानावर (13)
पूरप्रवण भागातील घराला चांगले छत आणि रंगाचा ताजा थर यापेक्षा जास्त काही लागते. पाणी भिंतींच्या बाजूने वर चढते, पायात झिरपते, आणि दिवस उभे राहू शकते. पुराचा प्रतिकार या विषयावरील एक सरकारी मार्गदर्शिका मुख्य तत्त्वे मांडते. हे मार्गदर्शन ती सोप्या शब्दांत समजावते. त्यात प्लिंथची उंची, भिंतीची जाडी किंवा खर्च दिलेले नाहीत, कारण ते स्थानिक पूर पातळी, माती आणि डिझाइनवर अवलंबून असतात. तुमचा इंजिनिअर आणि स्थानिक संस्था तुमच्या प्लॉटसाठी ते ठरवतात.
मार्गदर्शिका म्हणजे काय?
बिल्डिंग मटेरियल्स अँड टेक्नॉलॉजी प्रमोशन कौन्सिल (BMTPC) ने 2010 मध्ये घरांचा पूर प्रतिकार सुधारण्यासाठीची मार्गदर्शिका प्रसिद्ध केली. ही मार्गदर्शिका आहे, संहिता नाही, आणि ती कोणत्याही भारतीय मानकाचा (Indian Standard) उल्लेख करत नाही. तुमच्या शहरात काय लागू होते हे स्थानिक बांधकाम नियम (बायलॉज) ठरवतात. खाली दिलेली तत्त्वे म्हणजे मार्गदर्शिका काय सांगते ते आहे, आणि जेथे अवतरण दिले आहे तेथे तिच्याच शब्दांत.
जागेपासून सुरुवात करा
घराचे डिझाइन करण्यापूर्वी जमिनीकडे पहा. मार्गदर्शिका नदीकाठच्या आणि दऱ्यांच्या बाजूच्या तीव्र मातीच्या कडा आणि उतार टाळण्यास सांगते (clause 12.1(i)): “steep earth banks and slopes on river sides and the sides of gorges”. ती असेही मागते की सर्व पूरप्रवण भागांतील ड्रेनेज यंत्रणा योग्य प्रकारे बांधली जाणे आवश्यक आहे, जेणेकरून पाणी साचण्याऐवजी लवकर वाहून जाईल (clause 12.1(iii)): “The drainage system in all flood prone areas shall be suitably built up, so that the water can be drained off quickly to prevent accumulation”.
पुराचा इतिहास आणि ड्रेनेज यांसारख्या प्लॉट तपासण्यांविषयी खरेदीपूर्वी प्लॉट तपासणी (इंग्रजी) या मार्गदर्शनात माहिती आहे.
पूर पातळीच्या वर प्लिंथ उंच करा
मार्गदर्शिकेचा मुख्य मुद्दा प्लिंथ पातळीचा आहे. ती “a plinth level higher than the known mean annual flood, or preferably the high flood level” (clause 12.1(iv)) अशी प्लिंथ पातळी मागते. तुमच्या प्लॉटसाठी ओळखली गेलेली पूर पातळी महत्त्वाची आहे. ती स्थानिक संस्था किंवा तुमच्या प्राधिकरणाकडून विचारा, आणि इंजिनिअरला त्या पातळीनुसार प्लिंथची पातळी ठरवण्यास सांगा. दुसऱ्या शहरातील किंवा वेबपृष्ठावरील प्लिंथ उंची कॉपी करू नका. प्लिंथ पातळी सर्वसाधारणपणे कशी ठरते, यासाठी घरासाठी प्लिंथ उंची पहा.
खालच्या भिंती पक्क्या (pucca) गवंडीकामात बांधा
पाणी भिंतींच्या पायाशी सर्वात जास्त नुकसान करते. मार्गदर्शिका म्हणते की सर्वात सुरक्षित मार्ग म्हणजे महत्त्वाची उंची (critical height) शोधणे आणि हा भाग पायासह भाजलेली वीट किंवा दगड, सिमेंट-वाळूच्या मसाल्याने बांधून पक्क्या गवंडीकामात बांधणे (clause 13(ii)): “The safest way will be to find the critical height, and build this portion along with the foundation in pucca masonry (that is, using burned brick or stone built using cement - sand mortar)”. ती असेही म्हणते की किमान सुरक्षेसाठी पायासह सर्व बाह्य भिंती पक्क्या बांधकामाच्या असणे आवश्यक आहे, आणि त्या सिमेंट-वाळूच्या मसाल्याने पॉइंटिंग किंवा प्लास्टर केलेल्या असाव्यात (clause 14(i)): “Minimum safety requires that all external walls including foundations should be of pucca construction with cement-sand mortar pointing or plastering”.
चिखलाच्या मसाल्यात (mud mortar) बांधलेल्या भिंती आणि मातीच्या भिंती या सर्वात उघड्या प्रकारच्या भिंती आहेत. मार्गदर्शिका त्यांच्याविषयी म्हणते की त्या “highly vulnerable to damage in heavy rains and/or floods” (clause 8.6), म्हणजे अत्यंत असुरक्षित आहेत. ती असेही सांगते की चुना किंवा सिमेंटच्या मसाल्यात बांधलेल्या वीट किंवा दगडी भिंती आणि स्लॅब किंवा शीट छत असलेली पक्की घरे “are not damaged by rain” (introduction to clause 11), म्हणजे पावसाने नुकसान होत नाही.
प्लिंथवरील डँप-प्रूफ कोर्स
मार्गदर्शिका सर्व भिंतींमध्ये प्लिंथ पातळीवर डँप-प्रूफ कोर्स घालण्याची मागणी करते: “a damp proof course (DPC) of ‘water proof mud’ or black polythene sheet” to be laid at the plinth level in all the walls (clause 11.2(4)). हा थर केशाकर्षणाने (capillary action) भिंतीत पाणी वर चढण्यापासून आणि जमिनीवरून पाणी उडून वर येण्यापासून थांबवतो. ओलाव्याबद्दल अधिक माहितीसाठी ओलसर भिंती: वरच्या दिशेने येणारा ओलावा, झिरपणे किंवा संक्षेपण पहा.
छत आणि आश्रय
मार्गदर्शिका म्हणते की स्लॅब “should serve as the shelter to the residents under high flood conditions” (clause 15.5). मार्गदर्शिका असेही म्हणते की प्रबलित काँक्रीट किंवा फिलर-प्रकारचा स्लॅब दिला जाणे आवश्यक आहे: “is to be provided”, आणि तो उच्च पूर परिस्थितीत रहिवाशांसाठी आश्रय म्हणून काम करायला हवा: “should serve as the shelter to the residents under high flood conditions” (clause 15.5). मार्गदर्शिका स्लॅबची जाडी देखील देते. हे मार्गदर्शन ती पुन्हा सांगत नाही, म्हणून इंजिनिअरला विचारा.
मार्गदर्शिकेच्या मापनानुसार जास्त पूर तीव्रतेच्या बाबतीत, छत कोसळण्यापासून सुरक्षिततेसाठी ती म्हणते की “preferable to use lightweight water proof sheeted roof” (clause 13(iv)), म्हणजे हलके वॉटरप्रूफ शीट छत वापरणे श्रेयस्कर आहे. हा उंबरठा मार्गदर्शिकेच्या स्वतःच्या तक्त्यात ठरवलेला आहे, जो पुराची खोली आणि कालावधी यावर अवलंबून असतो (clause 13(i)). तुमचा इंजिनिअर तो तुमच्या प्लॉटला लागू करतो.
मातीच्या छपरासाठी (clay roof) मार्गदर्शिका मागते की: “adequate slope and pucca spouts projecting sufficiently beyond the walls” (clause 11.1(3)). पाणी जिथे पडते तो भाग पक्का असावा, जेणेकरून खालची भिंत संरक्षित राहील.
कॉलम आणि स्टिल्ट्स
काही घरे मोकळ्या तळमजल्यासह उंच उचललेल्या कॉलमवर उभी केलेली असतात. मार्गदर्शिका म्हणते की हे “will be safer in flood prone areas, provided that columns are circular, strong, and their foundation taken down to below deepest scour level” (clause 12.3). कॉलमचा आकार आणि खोली हे तुमच्या इंजिनिअरसाठीचे डिझाइनचे मुद्दे आहेत.
जमीन आणि पायाचे संरक्षण करा
पुराचे पाणी वेगाने वाहते तिथे मार्गदर्शिका म्हणते की “the raised ground edges should be protected against erosion and scouring by pitching, vegetation growth, etc.” (clause 12.1(vi)). तुमच्या प्लॉटसाठी ॲप्रन आणि प्लिंथभोवतीची जमीन कशी पूर्ण करावी, हे तुमच्या इंजिनिअरला विचारा.
सर्व्हिसेस
मार्गदर्शिका पुरामुळे होणाऱ्या तुलनेने कमी गंभीर नुकसानाच्या प्रकारांत “water supply, sanitation and electrical systems” यांचा समावेश करते (clause 9.2). स्विच, पॅनेल किंवा वायरिंगसाठी ती उंची देत नाही.
हे व्यवहारातील मुद्दे आहेत. तुम्हाला दिलेल्या पूर पातळीच्या वर मुख्य स्विच, मीटर आणि वितरण पॅनेल बसवण्यासाठी, आणि वॉटर हीटर व पाण्याच्या टाक्या पाण्याच्या मार्गाबाहेर ठेवण्यासाठी तुमच्या इलेक्ट्रिशियनला सांगा.
कोणत्या चुका तुम्ही टाळाव्यात?
हा विभाग व्यवहारातील मुद्दे आहे.
- प्लिंथ सर्वसाधारण किमान उंचीवर ठेवणे, प्लॉटसाठी ओळखल्या गेलेल्या पूर पातळीची विचारणा न करता.
- खालच्या भिंती चिखलाच्या मसाल्यात किंवा मातीत बांधणे, ज्यांना मार्गदर्शिका जोरदार पाऊस आणि पुरात नुकसानीसाठी अत्यंत असुरक्षित म्हणते (clause 8.6).
- अडलेले ड्रेन आणि भिंतीला लागून साचलेले पाणी. पावसाळ्यापूर्वी ड्रेन मोकळे ठेवा, जसे आमची पावसाळ्यापूर्वीची चेकलिस्ट सुचवते.
- फक्त प्लिंथवर विसंबून राहणे. ड्रेनेज, भिंतीचा पाया आणि छत हेही महत्त्वाचे आहेत.
- पायाजवळ बाहेरील भिंतीला लागून माती रचणे किंवा सामान साठवणे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तुम्ही पूरक्षेत्रात घर बांधू शकता का?
हे उत्तर व्यवहारातील मुद्दे आहे. होय, चांगल्या डिझाइनसह. तुमच्या प्लॉटसाठी ओळखली गेलेली पूर पातळी शोधा, प्लिंथ तिच्या वर उंच करा, खालच्या भिंतींसाठी पक्के गवंडीकाम वापरा आणि ड्रेनेज मोकळे ठेवा. कोणतेही डिझाइन प्रत्येक पुरापासून सुरक्षित नसते. तुमच्या इंजिनिअरला आणि स्थानिक संस्थेला विचारा.
प्लिंथ किती उंच असावा?
हे मार्गदर्शन उंची देत नाही. मार्गदर्शिका मागते की प्लिंथ ओळखल्या गेलेल्या वार्षिक सरासरी पुरापेक्षा उंच असावा, किंवा शक्यतो उच्च पूर पातळीपेक्षाही उंच. त्या पातळीसाठी तुमच्या प्लॉटची माहिती स्थानिक संस्थेकडून मिळते, आणि तुमचा इंजिनिअर त्या पातळीनुसार प्लिंथ ठरवतो.
पूरप्रतिरोधक घराचा खर्च जास्त येतो का?
हे मार्गदर्शन खर्च देत नाही. एकाच डिझाइनसाठी तुमच्या इंजिनिअरला आणि दोन किंवा अधिक कंत्राटदारांना लेखी दरपत्रक (quote) मागा, आणि प्रत्येक दरपत्रकात काय समाविष्ट आहे त्याची तुलना करा.
संबंधित मार्गदर्शन
- घरासाठी प्लिंथ उंची: पातळी, किमान आणि ती कोण ठरवते
- खरेदीपूर्वी प्लॉट तपासणी: उतार, ड्रेनेज, माती, रस्ता आणि पुराचा धोका (इंग्रजी)
- ओलसर भिंती: वरच्या दिशेने येणारा ओलावा, झिरपणे किंवा संक्षेपण आणि त्यावरील उपाय
- काळी कापूस माती: घरांच्या भेगा आणि इंजिनिअरची तपासणी
हे मार्गदर्शन सामान्य माहितीसाठी आहे. डिस्क्लेमर (इंग्रजी) वाचा. तुमच्या घरासाठी पूर पातळी आणि डिझाइन तुमचा इंजिनिअर आणि स्थानिक संस्था ठरवतात.
स्रोत
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.