थोडक्यात उत्तर
घर बांधकामासाठी भारतात कोणते IS कोड लागू होतात? एकच एक कोड नाही. राष्ट्रीय इमारत बांधकाम मानके 2026 (SP 7:2026), जी राष्ट्रीय इमारत संहिता 2016 च्या जागी आली, ही चौकट ठरवतात. प्रत्येक साहित्य आणि कामासाठी वेगळी भारतीय मानके आहेत: काँक्रीटसाठी IS 456, सळईसाठी IS 1786, वीटकामासाठी IS 2212, प्लास्टरसाठी IS 1661, पायासाठी IS 1904 आणि इतर. सध्याची आवृत्ती BIS वेबसाइटवर तपासा.
या पानावर (14)
- घर बांधकामासाठी एकच IS कोड असतो का?
- IS कोड बंधनकारक असतात का?
- माती आणि पाया कोणते IS कोड व्यापतात?
- काँक्रीट, सिमेंट आणि सळई कोणते IS कोड व्यापतात?
- वीट, ब्लॉक आणि भिंती कोणते IS कोड व्यापतात?
- प्लास्टर, वॉटरप्रूफिंग आणि फिनिशिंग कोणते IS कोड व्यापतात?
- प्लंबिंग, ड्रेनेज आणि वायरिंग कोणते IS कोड व्यापतात?
- स्ट्रक्चरल इंजिनिअर कोणते IS कोड वापरतो?
- मोजमाप आणि क्षेत्रफळ कोणते IS कोड व्यापतात?
- तुम्ही IS कोड कसा वाचता, आणि तो नवीनतम आहे का हे कसे तपासता?
- तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
- संबंधित मार्गदर्शन
- स्रोत
लोक ‘वीटकामासाठी IS कोड’ (‘the IS code for brick masonry’) किंवा ‘AAC ब्लॉकसाठी IS कोड’ (‘the IS code for AAC blocks’) असे शोधतात, कारण कंत्राटदार, टेंडर किंवा इंजिनिअरने एखादा कोड सांगितलेला असतो. हे पान सामान्य घरासाठी महत्त्वाची भारतीय मानके कामाच्या टप्प्यानुसार गटांमध्ये देते. भारतीय मानक ब्युरो (Bureau of Indian Standards, BIS) च्या वेबसाइटवर 16 ऑक्टोबर 2026 रोजी सध्याची म्हणून दाखवलेली आवृत्ती आणि प्रत्येक काय व्यापते, ते एका साध्या ओळीत दिले आहे. संहिता कधी बंधनकारक असते आणि ती मोफत कशी वाचायची, हेही यात स्पष्ट केले आहे. यात डिझाइन मूल्ये, आकारमाने किंवा चाचणी मर्यादा दिलेल्या नाहीत: त्या प्रत्येक संहितेच्या आत असतात, आणि तुमचा इंजिनिअर त्या लागू करतो.
घर बांधकामासाठी एकच IS कोड असतो का?
नाही. राष्ट्रीय चौकट म्हणजे राष्ट्रीय इमारत बांधकाम मानके 2026 (National Building Construction Standards) (SP 7:2026). BIS ने ती 30 एप्रिल 2026 रोजी स्थापन केली आणि त्याच दिवशी भारताची राष्ट्रीय इमारत संहिता 2016 (SP 7:2016) मागे घेतली, असे राजपत्र (Gazette of India) सांगते. अनेक वेबसाइट्स अजूनही 2016 ची संहिता सध्याची असल्याचे म्हणतात.
त्या चौकटीखाली शेकडो स्वतंत्र भारतीय मानके आहेत. प्रत्येक मानक एखादे साहित्य (सिमेंट, सळई, वीट), एखादे काम (वीटकाम, प्लास्टर) किंवा एखादा डिझाइन विषय (काँक्रीट, भार, भूकंप) व्यापते. खालील तक्त्यांमध्ये घरमालकाला सर्वाधिक वेळा भेटणारी मानके दिली आहेत.
IS कोड बंधनकारक असतात का?
आपोआप नाही. BIS म्हणते की त्यांची प्रमाणन योजना मूलतः ऐच्छिक स्वरूपाची आहे (“is basically voluntary in nature”). संहिता तीन प्रकारे बंधनकारक होते:
- गुणवत्ता नियंत्रण आदेश (Quality Control Order). BIS कायदा, 2016 च्या कलम 16 आणि 17 नुसार, सरकार मानक पूर्ण करणे आवश्यक असलेली आणि मानक चिन्ह (Standard Mark, म्हणजे ISI mark) धारण करणारी उत्पादने अधिसूचित करू शकते. अशा वस्तू त्याशिवाय बनवता, विकता किंवा विक्रीसाठी साठवता येत नाहीत. BIS च्या अनिवार्य उत्पादनांच्या यादीत सिमेंट (उदाहरणार्थ IS 269, IS 1489 Part 1 आणि IS 455) आणि सळई (IS 1786) आहेत. 16 ऑक्टोबर 2026 रोजी आम्हाला त्या यादीत वीट, ब्लॉक, CPVC किंवा UPVC पाइप आढळले नाहीत, म्हणून चिन्हावर विसंबण्यापूर्वी ती यादी तपासा.
- तुमचे स्थानिक बांधकाम नियम. बांधकाम परवानगी तुमच्या शहर, नगर किंवा गावाच्या संस्थेकडून दिली जाते, आणि तिचे बायलॉज काही संहिता आवश्यक करू शकतात.
- तुमचा करार. ड्रॉइंग्ज किंवा बिल्डरसोबतच्या कराराने एखादी संहिता नमूद केली, तर काम तिच्यानुसार होणे आवश्यक आहे.
माती आणि पाया कोणते IS कोड व्यापतात?
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते | आमचे मार्गदर्शन |
|---|---|---|
| IS 1892:2021 | पायासाठी जमिनीचा तपास (soil investigation). 1979 च्या आवृत्तीची जागा घेतली. | घर बांधण्यापूर्वी मातीची तपासणी |
| IS 1904:2021 | मातीवरील पायांच्या डिझाइन आणि बांधकामासाठी सर्वसाधारण आवश्यकता. 1986 च्या आवृत्तीची जागा घेतली. | फूटिंग विरुद्ध पाया |
| IS 6403:1981 | उथळ पायांची बेअरिंग क्षमता कशी काढली जाते | सुरक्षित बेअरिंग क्षमता |
| IS 1080:1985 | राफ्ट, रिंग आणि शेल वगळता, मातीतील उथळ पायांचे डिझाइन आणि बांधकाम |
काँक्रीट, सिमेंट आणि सळई कोणते IS कोड व्यापतात?
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते | आमचे मार्गदर्शन |
|---|---|---|
| IS 456:2000 | साध्या आणि रीइन्फोर्स्ड काँक्रीटचा सर्वसाधारण स्ट्रक्चरल वापर: मुख्य काँक्रीट डिझाइन संहिता | प्रति घनमीटर सिमेंट, वाळू आणि खडी |
| IS 10262:2019 | काँक्रीट मिश्रण प्रमाण ठरवण्यासाठी मार्गदर्शक तत्त्वे (डिझाइन मिश्रण) | |
| IS 269:2015 | सर्वसाधारण पोर्टलँड सिमेंट (OPC) | OPC विरुद्ध PPC विरुद्ध PSC सिमेंट |
| IS 1489 (Part 1):2015 | फ्लाय ॲश आधारित पोर्टलँड पोझोलाना सिमेंट (PPC) | OPC विरुद्ध PPC विरुद्ध PSC सिमेंट |
| IS 455:2015 | पोर्टलँड स्लॅग सिमेंट (PSC) | OPC विरुद्ध PPC विरुद्ध PSC सिमेंट |
| IS 383:2016 | काँक्रीटसाठी जाड आणि बारीक एग्रीगेट (दगड आणि वाळू) | M-sand विरुद्ध नदीची वाळू |
| IS 1786:2008 | काँक्रीटसाठी उच्च सामर्थ्याची विकृत सळई (TMT bars) | TMT बार पूर्ण रूप आणि ग्रेड |
| IS 2502:1963 | रीइन्फोर्समेंट सळईचे वाकवणे आणि बसवणे | बार बेंडिंग शेड्यूल, सविस्तर |
| IS 4082:1996 | साइटवर बांधकाम साहित्याची रचून ठेवणे आणि साठवण | सिमेंटचे शेल्फ लाइफ |
वीट, ब्लॉक आणि भिंती कोणते IS कोड व्यापतात?
हे ‘वीटकामाचा IS कोड’ (‘brick masonry IS code’) या सामान्य शोधाचे उत्तर देते: IS 2212 वीटकाम कसे बांधायचे ते व्यापते, IS 1905 गवंडीकामाच्या भिंतींचे स्ट्रक्चरल डिझाइन व्यापते, आणि IS 1077 स्वतः विटांना व्यापते.
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते | आमचे मार्गदर्शन |
|---|---|---|
| IS 2212:1991 | वीटकाम: वीट गवंडीकामाचे बांधकाम आणि वीटभिंती उभारणे | वीटभिंतींसाठी मसाल्याचे प्रमाण, इंग्लिश बॉन्ड विरुद्ध फ्लेमिश बॉन्ड (इंग्रजी) |
| IS 1905:1987 | बिनाप्रबलित (unreinforced) गवंडीकामाच्या भिंतींचे स्ट्रक्चरल डिझाइन, भार वाहणाऱ्या आणि भार न वाहणाऱ्या | कोणत्या भिंती 4.5 इंच असू शकतात? |
| IS 1077:2025 | सामान्य भाजलेल्या मातीच्या (लाल) बांधकाम विटा. 1992 च्या आवृत्तीची जागा घेतली. | भारतातील वीट आणि ब्लॉकचे आकार |
| IS 12894:2002 | पल्व्हराइज्ड फ्युएल ॲश-चुना विटा (सामान्य “fly ash brick”) | भारतातील वीट आणि ब्लॉकचे आकार |
| IS 13757:1993 | फ्लाय ॲश मिसळून भाजलेल्या मातीच्या बांधकाम विटा (फ्लाय ॲशसह भाजलेल्या विटा) | |
| IS 2185 (Part 1):2005 | पोकळ आणि घन काँक्रीट ब्लॉक | |
| IS 2185 (Part 3):1984 | ऑटोक्लेव्हड सेल्युलर एरेटेड काँक्रीट ब्लॉक, म्हणजे AAC ब्लॉक | भारतातील वीट आणि ब्लॉकचे आकार |
लक्षात घ्या की “fly ash brick” या शब्दाचा अर्थ वेगवेगळ्या संहितांनुसार वेगवेगळी उत्पादने असू शकतो. IS 12894 फ्लाय ॲश-चुना विटांसाठी आहे; IS 13757 फ्लाय ॲशने बनवलेल्या भाजलेल्या मातीच्या विटांसाठी आहे.
प्लास्टर, वॉटरप्रूफिंग आणि फिनिशिंग कोणते IS कोड व्यापतात?
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते | आमचे मार्गदर्शन |
|---|---|---|
| IS 1661:1972 | भिंती, कॉलम आणि छतांवर सिमेंट आणि सिमेंट-चुना प्लास्टर लावणे | प्लास्टरचे प्रमाण, प्लास्टर क्युरिंग |
| IS 3067:1988 | इमारतींच्या डँप-प्रूफिंग आणि वॉटरप्रूफिंगसाठी डिझाइन तपशील आणि पूर्वतयारीचे काम | गच्चीची गळती आणि वॉटरप्रूफिंग |
| IS 13182:2020 | इमारतीतील ओल्या भागांचे, जसे बाथरूम, वॉटरप्रूफिंग आणि डँप-प्रूफिंग. मूळ संहितेची पहिली सुधारित आवृत्ती. | बाथरूम वॉटरप्रूफिंग |
प्लंबिंग, ड्रेनेज आणि वायरिंग कोणते IS कोड व्यापतात?
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते | आमचे मार्गदर्शन |
|---|---|---|
| IS 1172:1993 | इमारतींमधील पाणीपुरवठा, ड्रेनेज आणि स्वच्छतेसाठी मूलभूत आवश्यकता | |
| IS 2470 (Part 1):1985 | सेप्टिक टँकचे डिझाइन आणि बांधकाम | सेप्टिक टँकचा आकार |
| IS 2470 (Part 2):1985 | सेप्टिक टँकमधून बाहेर पडणाऱ्या पाण्याची प्रक्रिया आणि विल्हेवाट (सोक पिट, चर) | सोक पिट विरुद्ध सेप्टिक टँक |
| IS 4985:2021 | पाणीपुरवठ्यासाठी अनप्लास्टिसाइज्ड PVC (UPVC) पाइप. 2000 च्या आवृत्तीची जागा घेतली. | CPVC विरुद्ध UPVC पाइप, मिमी आणि इंचांमधील PVC पाइप आकार |
| IS 15778:2007 | पिण्यायोग्य गरम आणि थंड पाण्यासाठी CPVC पाइप | CPVC विरुद्ध UPVC पाइप, मिमी आणि इंचांमधील PVC पाइप आकार |
| IS 732:2019 | विद्युत वायरिंग प्रतिष्ठापना (BIS यादीत सुधारित आवृत्तीचे काम सुरू असल्याचे दाखवते) | MCB विरुद्ध RCCB विरुद्ध RCBO |
| IS 3043:2018 | अर्थिंग (BIS यादीत सुधारित आवृत्तीचे काम सुरू असल्याचे दाखवते) | घरासाठी अर्थिंग |
स्ट्रक्चरल इंजिनिअर कोणते IS कोड वापरतो?
हे भार आणि भूकंपाचे नियम ठरवतात. हे तुम्ही स्वतः लागू करणार नाही, पण ते ड्रॉइंग्जवर तुम्हाला दिसू शकतात.
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते |
|---|---|
| IS 875 (Part 1):2026 | डेड लोड (dead loads): बांधकाम साहित्याचे एककी वजन. 1987 च्या आवृत्तीची जागा घेतली. |
| IS 875 (Part 2):1987 | मजले आणि छतांवरील लादलेले (live) भार (BIS ने त्याला ‘reaffirm and archive’ असे चिन्हांकित केले आहे) |
| IS 875 (Part 3):2015 | वाऱ्याचे भार |
| IS 1893 (Part 1):2016 | भूकंप-प्रतिरोधक डिझाइन: सर्वसाधारण तरतुदी आणि इमारती |
| IS 13920:2016 | भूकंपी बलांसाठी रीइन्फोर्स्ड काँक्रीटचे ड्युक्टाइल (ductile) डिझाइन आणि तपशील |
| IS 4326:2013 | इमारतींचे भूकंप-प्रतिरोधक डिझाइन आणि बांधकाम, गवंडीकामाच्या इमारतींसह |
IS 1893 (Part 1) ची सातवी सुधारणा (revision) 2025 मध्ये प्रसिद्ध झाली आणि नंतर मागे घेतली गेली. BIS च्या नोंदींनुसार ती 5 मार्च 2026 रोजी मागे घेतलेली आहे, त्यामुळे 2016 ची आवृत्ती अंमलात आहे अशी यादीत आहे. डिझाइन कोणत्या आवृत्तीनुसार केले आहे, ते तुमच्या इंजिनिअरला विचारा.
मोजमाप आणि क्षेत्रफळ कोणते IS कोड व्यापतात?
| कोड (BIS वरील सध्याची आवृत्ती) | काय व्यापते | आमचे मार्गदर्शन |
|---|---|---|
| IS 3861:2002 | प्लिंथ क्षेत्र, कार्पेट क्षेत्र आणि भाड्याने देता येणारे क्षेत्र कसे मोजले जाते | घर बांधकाम खर्च कसा काढायचा |
| IS 1200 (Part 3):2026 | वीटकामाचे मोजमाप | |
| IS 1200 (Part 12):2026 | प्लास्टर आणि पॉइंटिंगचे मोजमाप |
तुम्ही IS कोड कसा वाचता, आणि तो नवीनतम आहे का हे कसे तपासता?
- BIS वरून मोफत डाउनलोड. BIS म्हणते की भारतीय-उगमाची (indigenous) मानके त्यांच्या मानक पोर्टलवर नोंदणी केल्यानंतर विनामूल्य उपलब्ध आहेत. ISO किंवा IEC वरून स्वीकारलेली मानके मोफत नसू शकतात.
- आवृत्ती तपासा. BIS च्या “Know Your Standards” पानावर संहितेचा क्रमांक शोधा. त्यात सध्याची आवृत्ती आणि जुनी मागे घेतली आहे का, ते दाखवले जाते. संहिता सुधारल्या जातात: वरील तक्त्यांतील अनेक नोंदींनी 2020 पासून जुन्या आवृत्तीची जागा घेतली आहे.
- इतरत्र मिळणाऱ्या मोफत प्रतींबाबत काळजी घ्या. ऑनलाइन अनेक PDF, ज्यात law.resource.org वरील मोठा सार्वजनिक संग्रह (2015 मध्ये शेवटचा अपडेट केलेला) समाविष्ट आहे, जुन्या आवृत्त्या आहेत. त्या वाचण्यासाठी उपयुक्त आहेत, पण कलमावर विसंबून राहण्यापूर्वी सध्याची आवृत्ती तपासा.
तुम्ही कोणत्या चुका टाळाव्यात?
या चुका साइटवरील व्यवहारातील मुद्दे (site practice) आणि इतर वेबसाइटवर आम्हाला दिसलेल्या गोष्टींवरून आल्या आहेत:
- राष्ट्रीय इमारत संहिता 2016 सध्याची म्हणून उद्धृत करणे. ती 30 एप्रिल 2026 रोजी मागे घेतली गेली.
- मागे घेतलेली आवृत्ती वापरणे, उदाहरणार्थ IS 1892:1979, IS 1904:1986 किंवा IS 1077:1992, जणू ती सध्याची आहे असे समजून.
- IS 2212 ला प्लास्टरचा कोड म्हणणे. IS 2212 वीटकाम आहे; IS 1661 सिमेंट प्लास्टर आहे.
- “as per IS code” असे म्हणणाऱ्या वेबसाइटवर संहिता, आवृत्ती आणि कलम नमूद न करता विश्वास ठेवणे.
- प्रत्येक बांधकाम उत्पादनावर ISI चिन्ह आवश्यक आहे असे गृहीत धरणे. फक्त अधिसूचित उत्पादनांना ते आवश्यक आहे; इतरांसाठी BIS यादी तपासा.
- प्रत्येक घरासाठी एकच जाडी किंवा आकार संहिता देईल अशी अपेक्षा ठेवणे. स्लॅबची जाडी, फूटिंगचा आकार आणि सळईचे तपशील तुमचा इंजिनिअर तुमच्या घरासाठी IS 456 आणि IS 1904 सारख्या संहितांचा वापर करून डिझाइन करतो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वीटकामासाठी IS कोड कोणता आहे?
IS 2212:1991 वीटकाम कसे बांधायचे ते व्यापते. IS 1905:1987 गवंडीकामाच्या भिंतींचे स्ट्रक्चरल डिझाइन व्यापते. विटा स्वतः लाल मातीच्या विटांसाठी IS 1077:2025 अंतर्गत येतात, आणि फ्लाय ॲश विटांसाठी IS 12894 किंवा IS 13757 अंतर्गत.
AAC ब्लॉकसाठी IS कोड कोणता आहे?
IS 2185 (Part 3):1984 ऑटोक्लेव्हड सेल्युलर एरेटेड काँक्रीट ब्लॉक व्यापते. BIS त्याला सध्याचे म्हणून दाखवते.
फ्लाय ॲश विटांसाठी IS कोड कोणता आहे?
IS 12894:2002 पल्व्हराइज्ड फ्युएल ॲश-चुना विटा व्यापते. IS 13757:1993 फ्लाय ॲश असलेल्या भाजलेल्या मातीच्या विटा व्यापते.
CPVC आणि UPVC पाइपसाठी IS कोड कोणता आहे?
IS 15778:2007 गरम आणि थंड पाण्यासाठी CPVC पाइप व्यापते. IS 4985:2021 पाणीपुरवठ्यासाठी UPVC पाइप व्यापते.
स्लॅबच्या जाडीसाठी IS कोड कोणता आहे?
प्रत्येक घरासाठी एकच स्लॅब जाडी देणारा कोणताही कोड नाही. तुमचा स्ट्रक्चरल इंजिनिअर तुमच्या स्पॅन आणि भारांसाठी IS 456 अंतर्गत स्लॅबचे डिझाइन करतो.
राष्ट्रीय इमारत संहिता अजूनही वैध आहे का?
भारताची राष्ट्रीय इमारत संहिता 2016 30 एप्रिल 2026 रोजी मागे घेतली गेली. तिची जागा राष्ट्रीय इमारत बांधकाम मानके 2026 (SP 7:2026) ने घेतली.
संबंधित मार्गदर्शन
- OPC विरुद्ध PPC विरुद्ध PSC सिमेंट: तुमच्या घरासाठी कोणते निवडावे?
- भारतातील वीट आणि ब्लॉकचे आकार: लाल, फ्लाय ॲश आणि AAC
- CPVC विरुद्ध UPVC पाइप: घरातील प्लंबिंगसाठी कोणता वापरायचा
- सेप्टिक टँकचा आकार: तो कसा काढतात, 10 वापरकर्त्यांच्या उदाहरणासह
- मातीची सुरक्षित बेअरिंग क्षमता समजावून: SBC, अंतिम आणि अनुज्ञेय
- वीट बांधणी (बॉन्ड): इंग्लिश बॉन्ड विरुद्ध फ्लेमिश बॉन्ड, आणि कुठे कोणता जातो (इंग्रजी)
- मिमी आणि इंचांमधील PVC पाइप आकार: आकड्यांचा अर्थ
- MCB विरुद्ध RCCB विरुद्ध RCBO: घरात प्रत्येक कशापासून संरक्षण देतो
- घरासाठी अर्थिंग: ते काय आहे, अर्थ विरुद्ध न्यूट्रल, आणि ते का महत्त्वाचे आहे
- भारतातील भूकंप-प्रतिरोधक घर: तुमचा इंजिनिअर वापरतो ती तत्त्वे (इंग्रजी)
हे मार्गदर्शन सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. अस्वीकरण (इंग्रजी) वाचा. संहिता वारंवार सुधारल्या जातात: BIS वेबसाइटवर सध्याची आवृत्ती तपासा, आणि तुमच्या घराला कोणती संहिता आणि कलमे लागू होतात हे तुमच्या इंजिनिअरला ठरवू द्या.
स्रोत
- Bureau of Indian Standards, Know Your Standards (current edition, title and status of each code listed on this page, checked on 16 October 2026).
- Gazette of India Extraordinary No. 299, Part III Section 4, 30 April 2026: SP 7:2026 established, SP 7:2016 withdrawn.
- Bureau of Indian Standards Act, 2016, sections 16 and 17 (compulsory use of the Standard Mark for notified goods).
- BIS press note on Quality Control Orders, 2 August 2022.
- BIS, Products under compulsory certification, Scheme-I (cement and steel entries).
- BIS, Steps to download Indian Standards (free download of Indian Standards after registration).
ही फक्त सर्वसाधारण माहिती आहे. हे स्ट्रक्चरल डिझाइन किंवा व्यावसायिक सल्ला नाही. तुमचे नकाशे आणि साइट परवानाधारक स्ट्रक्चरल इंजिनिअर किंवा आर्किटेक्टकडून तपासून घ्या.